Compassion for Household AnimalsԺԶ. Գթասիրութիւն ընտանի անասնոց վերայ

We know it, Tornik, and holy Scripture tells us, that when the Lord God had created all the animals, he held a review. He brought every living creature and marched them in ranks past Adam the king, to show him that all of this had been placed under his rule. David says it too. "You have put all things under his feet, the sheep and the oxen and all the rest."¹

Some of these animals have been tamed. They serve us in all our work and obey us however we ask. Others are free, in open revolt against man, because they are predators, stronger than we are, and they live in the distant deserts and, even more, in the forests. God, who created them, does not forget them either. He gives them their food. The lion cubs roar and ask God for their meat.² And what is their meat? The weaker animals, which they have to hunt and eat to stay alive. It is a law of nature in this world that the weak are food for the strong. And never mind dry land. The same law rules the world of the sea, where you can watch the little fish forever feeding the big ones.

But do not think, Tornik, that those wild, unbroken animals are entirely beyond man's control. No. Man, with his clever inventions, can hunt down those raging animals, shut them in cages, and train them so thoroughly that they obey their trainer like a child.

Our household animals, though, have grown so used to us that they live with us and count almost as members of the family. They are our fellow workers in all our steady labor and in everything else besides.

And yet, because we are the masters and lords of our animals, we beat them and torture them and never answer for it, even though the law of the land sets a penalty for tormenting animals. Never mind the law. In Europe there is a society devoted to the protection of animals, with appointed officers who keep watch like police, and if they see anyone treating any animal cruelly, that person is arrested on the spot and takes his punishment. If they find a driver has grudged his horses their feed and left them weak and underfed, he takes his punishment and pays his fine at once. And the man who has fed his draft horse so well that it pulls a wagon loaded with enormous bales all on its own gets a reward and a prize from the protection society.

We have nothing of the kind, no punishment and no prize. But our prize, our reward, is our own profit, because the better we feed our working animals and keep them fit and strong, the more we gain from the double work they do. When our animals are weak and worn out, our plowing and everything else turns out weak too. That much is plain. Weak workers make weak work. The example is right in front of your eyes, Tornik. Look how much more ground the gutan plows when strong buffaloes and oxen are yoked to it, next to the gutan whose animals are thin and spent and take two days to finish one day's plowing.

But if we look after our animals only with an eye to profit, that is no virtue. Justice itself demands that we feel a natural compassion for them, because animals on this earth suffer the way we do, and they need our help. "The righteous man has pity on his animal, but the heart of the wicked knows no mercy," says holy Scripture.³ The Lord God gave the clean animals to men to slaughter and cook and eat, but in the Law he forbids killing the lamb in its mother's milk.⁴ When a mother is aching over her newborn lamb, what cruelty it is to mix the nursing lamb's blood with her milk, until the poor mother, hurting with the tenderness nature gave her, cries out and calls for her lamb. In animals that tenderness lasts only a season, until the newborn lambs and calves are weaned. In a human parent it lasts to the grave. The civilized world of Europe makes no such distinction. It eats the nursing lamb and the nursing calf alike and listens neither to Moses nor to natural pity. And yet, strangely, it puts a law on its hunters not to hunt in the season when the birds are raising their young. To me that looks less like compassion than like the anxious worry of "what shall we eat tomorrow." They are afraid those choice birds might run short at the tables of the gentry.

Compassion is such a great virtue, Tornik, that it does more than make us spare and pity our own household animals. It stirs a man's heart even toward the predators. Let me tell you a lovely fable that fits this idea. It is a true picture of what compassion is.

A young hind gave birth in the cave where she lived, and, I do not know how it happened, her young died. The poor hind leaves her dead fawns, goes out to wander the mountain forest, and comes on a den where two newborn wolf cubs are lying, faint with hunger. Perhaps their mother had gone out to take a sheep and the dogs had throttled her, and the cubs were left alone. The tender-hearted hind, pitying the wolf cubs with a mother's love, said to herself, my udder is full of milk, so what harm is there in nursing these abandoned cubs until they are grown?

There was a hermit living close by in that forest. Hermits, as you know, Tornik, are men of prayer who have withdrawn from the world, and they have little feeling for the sweetness of a parent's tenderness. Well, you foolish hind, says the hermit, you amaze me. How can you nurse those wolf cubs? Don't you know that when they grow up they will be wolves, and the first blood they drink may be yours? That is not what I am thinking about, answers the kind-hearted hind. I am only thinking of doing a good deed. What else can I do? I have milk and no fawn. These poor creatures have no mother and need milk. I have to be their mother and care for them. And tell me, brother hermit, is everything born of man born good? When they grow up, aren't they worse than any wolf?

That is a fable, Tornik. Now let me tell you something that really happened, something I saw with my own eyes, and you will see how far compassion can sometimes carry a man. We know a man will pity another man, or pity his own household animals. But we do not see a man pity the wolf, which is forever tearing his sheep.

When Hayrik was chosen Shepherd of the diocese of Mush,⁵ I went with him on the journey from Varag to Surb Karapet.⁶ We came to the village of Ziaret, a little way from the monastery of Glak. The men of that village showed Hayrik great honor. They set out cream with honey, butter with honey, roast lamb, and we ate and ate. What a day that was!

After the meal we saw that the sturdy young men of the village had taken a wolf alive. They had forced sticks into his jaws and between his legs and tied him tight, and they brought him like that and dropped him in front of Hayrik. Well, Hayrik, they said, give us our bakhshish.⁷ Just then the poor wolf turned his eyes toward Hayrik, and I saw how hard it hit him. He was deeply moved. He asked where they had caught the wolf. Near the village, they said. He had hidden in a corner of the sheep-cote wall so he could slip out at night, steal a sheep, and eat it. Hayrik said, what, is the sheep lawful for you and forbidden to the wolf? God created the wolf along with the sheep and gave him his allotted portion. You slaughter sheep freely and eat them. What harm is there in giving that poor pauper of the mountains his share too? Besides, you are slandering this wolf. He did not come to steal a sheep. He had heard there was a matagh in the village, a "Cross, be our help" offering,⁸ and he came to eat some of the matagh. Who knows how many days he had gone hungry, until, his strength gone, he barely dragged himself to the village, and you came up and caught him, and now you want a bakhshish as if you had done some great feat of courage. I will give you a great bakhshish. Take the poor wolf outside the village and let him go, and let him get on with his business. When the villagers heard this they started muttering to each other. Look at this, men. Our Hayrik has come to our country as our shepherd, and he means to hand our sheep to the wolves. We caught one wolf with a thousand pains, and he tells us to let it go. Hayrik heard the grumbling and began on his wolf fables. Listen, villagers, and I will tell you a fable. A wolf spent seven days and seven nights ranging the hills and the gullies, and nothing fell into his paws. He saw he was going to starve, so he said to himself, let me go quietly, quietly down to the nearest village. Maybe God will give me some allotted portion there. The poor wolf, faint-headed, reaches a village in the dark of the evening and huddles down at the foot of a sheep-cote wall. He looks in through a crack in the wall, and there are the lamps burning and the sheep being slaughtered, and the dogs sprawled off to one side with their eyes fixed, waiting for their share.

At that the wolf's heart turned bitter, and he began to say to himself, you unjust men! If a wolf did this, what an outcry you would raise. You and your shepherds would hunt him down with dogs and clubs. And here I am, robbed and half starved, watching what you are doing. The wolf gets the name for it, and you are the ones eating the sheep. You have the faces of men, but the way you act, you are man-wolves. Don't you see those neighbors of ours, the real man-wolves, who come down in bands and carry off your whole flocks? It is only against us poor wolves that you and your dogs test your courage, and we ask for very little, and we have more conscience than you do.

The wolf's complaint and his verdict are perfectly just, my dear villagers. Wolves have to live on this earth too. You would like to see their line wiped out, but you should know that wolves are very useful to you. If there were no fear of wolves, you would never guard your sheep at all.

Hayrik's fable and these words went straight to the villagers' hearts. The young men said, Hayrik, we can see how much pity you have for this bound wolf. For your sake we will untie him and set him free. Give us our bakhshish. They took the bakhshish and they cheated Hayrik. They carried the poor bound wolf out of the village, set the dogs on him, throttled him, and stripped off his pelt. Well done, villagers! And there is Hayrik on his feet, reading a pardon over the village's sheep-eating wolf.

I have told you this story, Tornik, but be careful. It is not an example to copy straight. I told it only so you would understand how completely compassion can take hold of a man's heart, so completely that he wants to spare even the predator.

Then how much more do our own working animals deserve our compassion! A farmer who earns his bread by tormenting and torturing his animals is hard-hearted and merciless, and that is why such men never eat their bread with a full stomach. Do you think the animals' crying and groaning does not reach heaven? Do not imagine that animals count for nothing and nobody before God. Haven't you read the book of the prophet Jonah? When the Lord God spared the wicked Ninevites, he spared the animals too, just as he spared the children who did not know their right hand from their left.⁹

It hurts me deeply, Tornik, and stirs my pity, to see how our village working people treat their own yoked animals, without conscience and without mercy, tormenting them under the whip until the marks of the blows show in stripe after stripe across the backs of animals that never make a sound. If God worked a miracle and opened the animals' mouths, as he opened the mouth of Balaam's ass,¹⁰ what an outcry and complaint they would raise against the cruelty of men! And isn't their silent groaning and lowing a cry in itself? The protest of the wronged reaper reaches heaven. Won't the protest of the reaper's fellow worker, the wronged and beaten animal, reach heaven too?

Sometimes I see a poor animal, its strength gone, the yoke still on its neck, collapse and roll in the very furrow. Watch how much whip it has to eat then. It cannot stand the blows, so in desperation it gets up, goes a little way, and collapses again. It never occurs to the pitiless plowman to say, let me leave this poor animal alone for a while, let it graze and rest, and then I will bring it back and yoke it again. And some men are so pitiless that instead of the drover's whip or a green switch they use dry wood, and then it is not just the hide and the flesh of these speechless animals that break but their very bones.

The horse drivers and the donkey drivers treat their pack animals just as badly, and sometimes load them past their strength. And if the poor animal gives out under the load and sits down, or falls by accident, do you know what they do? They beat it without pity right where it lies under the load, to make the animal, crushed under all that weight, get up on its own. That is how the wretched creature ends up injured, in its back or in its leg.

Do you see, Tornik, how heavily men's cruelty falls on the poor animals? They have no protector and no advocate. Conscience and compassion are the only protectors an animal has, and even those are rare enough in the hearts of men.

My father used to tell me, Tornik, that there was once a governor in Van with a great natural compassion for animals. If he saw a man treating an animal cruelly, he punished him on the spot, and the punishments he handed out fit the offense, and they were entertaining too.

One day, on his way out of the city toward the town of Artamet,¹¹ he sees two horse drivers sitting comfortably at a spring, eating their bread, while their horses stand there still under their loads. He orders the loads taken off the horses at once, and the loads, as it happened, were barley. He fills the horses' nose bags full and has them hung from the horses' heads, and the loads he sets on the men's backs, one pack apiece. Until the horses have finished their barley, he says, you are going to stand on your feet exactly like this.

Another day, going out through the city gate, he sees two men riding one horse on their way to Aygestan.¹² To the governor the sight is outrageous. He orders one of the two down off the horse and sends him straight to prison. To the other he says, you are old, so I have spared you. Go and carry word about your friend, that he has been put in prison and will serve ten days.

Another day still, out walking beyond the city, he sees a man going along with a sack slung over his arm, and he is astonished to hear cats' voices coming out of it. He goes up and asks what is inside. The man can hardly deny it, since the cats can be heard. Agha, he says, they are thieving cats. I am taking them to turn loose in the city. You worthless creature, says the governor. I drive thieves out of the city, and you are carrying cats into it. He gives the order, they pull the poor cats out of the sack, and he has the sack pulled down over the man's head, and a policeman takes him by the hand and marches him off to prison. Everyone coming and going sees the man's disgrace, but thanks to the sack over his head no one can tell who he is. As for the freed cats, they go straight home and bring the household the news that their master has been taken to prison.

But ask yourself, Tornik. Did that compassionate man pity only tormented animals, and hand down his impartial judgments only for them? Didn't he put the same pity and the same even-handed judgment to work for wronged men as well?

Yes, Tornik, he did. When a man has compassion for animals, it is only natural for him to feel it even more for a fellow creature of his own kind, and to be moved to pity. And yet, who knows, the world being what it is, there may be men who put on a kind heart for show and sit in judgment over a cat to prove they love justice, while they let the case of the wronged man who cries out go past them. It is just how the hypocrite Pharisees of Christ's time would swallow the camel and strain the gnats out of their wine.¹³ They passed over the justice of God's law and counted small, trifling things as righteousness.

People think, Tornik, that God the Judge takes vengeance only for wronged men. He does not. I have heard, and I have read in books as well, that the protest of the speechless animals also comes before God, and that God holds court and takes vengeance for them. Saint Ephrem the Syrian, that holy elder, confesses in his own words a sin of his boyhood, and it is written down in the story of his life.¹⁴

This is what he says. When I was a boy I was a wayward, restless, mischievous young rascal. One day I saw a cow in the field, in calf, lying down, near her time. I chased the poor cow, pelting her with stones, and gave her no peace to bear her calf. I pressed her so hard that I drove her into the forest. The cow dropped her calf and fell to the ground with the breath gone out of her, and there she stayed. In the night the wild animals ate the cow and the calf. Now, that cow belonged to a poor man. The thing did not stay hidden. It came out, and they took me and put me in prison. There were other offenders in that prison, telling each other their crimes. One would say, I killed an innocent man. Another would say, I robbed a rich merchant and killed him. And so on. They asked me too, boy, what is your crime? I told them about the cow. Oh, they said, you call that a crime? In the end the murderers were tried, taken out, and hanged. Me they did not sentence to death, because they spared my youth. They gave me a sound beating and let me out of prison. But those months in prison were real suffering. I could not sleep at all. The picture of the hunted cow was always in front of my eyes.

I decided I would have to do penance for that poor man's cow all my life. So I left home, and father, and mother, and everything else, and said, let me go to the mountain and become a hermit, and pay for the sins of my cruelty and my wrongdoing. Through that ordeal I came to my senses and understood the judgment of God, who takes vengeance for the animals too when we treat the speechless creatures cruelly.

Let this story be a lesson to you, Tornik. Never let it out of your mind. Always remember Saint Ephrem's story and the judgment of the hunted cow, and know and believe that the righteous God is judge for man and wronged animal alike.

Գիտենք, Թոռնիկ, եւ սուրբ Գիրք կը պատմէ մեզ, թէ Տէր Աստուած երբ ստեղծեց բոլոր անասուններ, մի հանդէս կազմեց, բոլոր կենդանիներն բերաւ Ադամ թագաւորին առջեւէն կարգ-կարգ անցուց, ցոյց տալով թէ այս ամէն քո իշխանութեան ոտքի տակ դրած եմ։ Ինչպէս Դաւիթն էլ կը խօսի. «Զամենայն ինչ հնազանդ արար ի ներքոյ ոտից նորա զխաչն` եւ զարջառ եւ զամենայն ինչ»։

Այս անասնոց մի մասն ընտանեցած են մեզ, եւ մեր բոլոր աշխատութեանց մէջ կը ծառայեն, կը հնազանդին ինչպէս որ ուզենք։ Մի մասն էլ կայ, որ ազատ եւ ապստամբ են մարդոյն դէմ. զի մարդէն աւելի հզօր եւ պատառող գազան են, որ հառեւոր անապատներ եւ աւելի անտառներու մէջ կը բնակին` եւ ստեղծող Աստուած չի մոռնար անոնց, կերակուր կուտայ, Առիւծի կորիւններ կը մռնչեն, եւ Աստուծմէ իրենց կերակուր կը խնդրեն։ Եւ ի՞նչ է իրենց կերակուր. տկար կենդանիները, զորս պէտք է աշխատութեամբ որսան, ուտեն եւ ապրեն։ Այս աշխարհի մի սնական օրէնքն է, որ տկարներ ուժովներուն կերակուր լինեն։ Թողունք ցամաքի աշխարհ, ծովու աշխարհին մէջն էլ այդ օրէնք կը տիրէ. կը տեսնաս որ փոքրիկ ձկներ, մեծ ձկներուն միշտ կերակուր կը լինին։

Բայց չը կարծես, Թոռնիկ, թէ այդ անընդել եւ անզուսպ գազաններ բոլորովին ազատ են մարդոյն տիրապետութենէն. ո՛չ, մարդ իւր ճարտար հնարամտութեամբ կարող կը լինի որսալ այդ կատաղի գազաններ եւ վանդակներու մէջ փակել, եւ այն աստիճան կրթել զանոնք, որք իբրեւ մանուկ մի կը հնազանդին իրենց կրթող տիրոջ։

Իսկ մեր ընտանի անասուններ այնչափ ընտելացած են մեզ, որ մեզ հետ կապրին, գրեթէ ընտանեկից կը համարուին, եւ մեր բոլոր թէ մշտական աշխատութեան եւ թէ ուրիշ բաներու մէջ աշխատակից են։

Թէպէտ մեք մեր անասնոց տէր եւ իշխան ենք, կը ծեծենք կը չարչարանք եւ անպատիժ կը մնամք, թէեւ երկրին օրէնք անասնոց չարչարելու համար սահմանեալ պատիժ ունի։ Թող օրէնք, Եւրոպային մէջ յատկապէս անասնոց պաշտպան ընկերութիւն կայ, որ կարգուած պաշտօնեաներ ունի, ոստիկանաց պէս կը հսկեն, եթէ տեսան մէկն որ անգթութեամբ կը վարուի ո՛եւ իցէ անասնոց դէմ` իսկոյն կը բռնուի եւ իւր պատիժ կը կրէ։ Եթէ տեսնան որ կառավար մի իւր ձիերուն դարման խնայելով վատուժ եւ տկար պահած է, այնպիսին իսկոյն պատիժ կը կրէ եւ կը տուժէ, իսկ այն որ իւր բեռնատար ձին այնչափ լաւ դարմանած է, որ ահագին պալեաներ բարձուած մի սայլի` միայն կը քաշէ, պաշտպան ընկերութիւն` այնպիսի կառապանաց պարգեւ եւ մրցանակ կուտայ։

Մեզ համար այդ բան չկայ` ոչ պատիժ եւ ոչ մրցանակ, բայց մեր մրցանակ կամ պարգեւ մեր շահն է, վասն զի մեք մեր աշխատաւոր անասուներ որչափ լաւ դարմանենք, առոյգ եւ ուժեղ պահենք, այնչափ աւելի շահ կը լինի մեզ նոցա կրկնապատիկ աշխատութենէն։ Իսկ երբ մեր անասուններ տկար եւ անուժ լինին, մեր վարուցան եւ ամէն ինչ տկար կը լինի, այդ շատ յայտնի բան է, երբ գործիչներ տկար լինին, գործն էլ հետեւապէս տկար կը լինի։ Օրինակ աչքիդ առաջ է, Թոռնիկ. այն գութաններ, որ ուժեղ գոմէշներով ու եզներով լծուած են, որչափ աւելի տեղ կը վարեն, քան այն գութան, որոյ անասուններ նիհար եւ ուժաթափ լինելով, մի օրավար տեղն հազիւ երկու օր կը վարեն։

Եթէ միայն մեր շահ նկատելով դարմանենք անասուններ, այդ մի առաքինութիւն չէ, այլ արդարութիւն կը պահանջէ որ բնականապէս գութ ունենանք անասնոց վերայ, վասն զի անասուններն էլ աշխարհիս վերայ մեզի պէս ցաւակցութիւն ունին, կարօտ են մեր օգնութեան։ «Արդարն ողորմի անասնոյ իւրում, աղիք ամբարշտաց անողորմ են», կը խօսի սուրբ Գիրք։ Տէր Աստուած սուրբ անասուններ տուաւ մարդոց, որ մորթեն եփեն ուտեն, բայց օրէնքով կարգիլէ, որ չզենուն զգառն ի կաթն մօր։ Երբ նորա մայր իւր նորածին գառնուկին վերայ կը գորովի, որչա՞փ անգթութիւն է կաթնկեր գառնուկին արիւնն կաթին հետ խառնել, որով խեղճ մայր բնական գթով մորմոքելով կը բառաչէ եւ գառնուկ կը կանչէ։ Անասնոց բնական գութ ժամանակաւոր է, այնչափ կը տեւէ` մինչեւ նորածին գառնուկներ եւ որթիկներ կաթէն կտրուին, իսկ մարդկային ծնողական գութ մինչեւ ի գերեզման կը տեւէ։ Եւրոպիոյ քաղաքակիրթ աշխարհ այդ հաշիւ չունի, կաթնկեր գառն էլ, հորթն էլ, միասին կուտէ. ոչ Մովսէսին մտիկ կուտայ եւ ոչ բնական գթոյն։ Բայց զարմանալի է, երբ օրէնք կը դնէ որսորդներուն համար, որ թռչուններուն ձագ հանած ժամանակ որսորդութիւն չանեն։ Այդ ինձի էնպէս կը թուի. այնչափ գթութեան համար չէ, որյափ այն հոգածութեան համար թէ վաղիւն զինչ կերիցուք, մի գուցէ այդ համադամ թռչնոց կերակուր պակսի ազնուականաց սեղանէն։

Գթութիւն այնչափ մեծ առաքինութիւն է, ոռնիկ, որ ոչ միայն զգալ կուտայ մեզ խնայել եւ գթալ մեր ընտանի անասնոց վերայ, այլեւ նոյն իսկ պատառող գազանաց վերայ անգամ կը շարժէ մարդոյն սիրտ։ Այդ մտքին յարմար մի սիրուն առակ խօսիմ քեզ, որ գթասիրութեան մի ճիշտ օրինակ է։

Մի մատաղ եղնիկ, իւր բնակած այրին մէջ ծնած ժամանակ, չգիտեմ ինչպէս կը լինի` իւր ձագեր կը մեռնին, խեղճ եղնիկ կը թողու իւր մեռած ձագերն, կելնէ կը շրջի լեռան անտառին մէջ, մի որջի պատահելով` կը տեսնայ որ երկու հատ գայլու նորածին լակոտներ անօթի նուազած ինկած են։ Գուցէ իրենց մայր ոչխար ուտելու երթալով` շներէն խեղդուած էր, լակոտներ անմայր մնացեր էին։ Գթասիրտ եղնիկ մայրենի գորովով խղճալով գայլու լակոտներուն վերայ, ի՜նչ կը լինի ասաց, որ ես այս անտէր լակոտներ սնուցանեմ, քանի որ ծծերս կաթով լեցուած են, մինչեւ որ մեծնան։

Էջ անտառի մէջ մի դրացի ճգնաւոր կար, գիտես, Թոռնիկ, ճգնաւորն աշխարհէ հեռացած աղօթասէր մարդիկ են, բայց ծնողական գթոյ քաղցրութեան շատ ճաշակ չունին։ Է՜, անխելք եղնիկ, կասէ ճգնաւոր. կը զարմանամ, դու ի՞նչպէս այդ գայլոյ լակոտներ կը սնուցանես, չե՞ս գիտեր, որ դոքա մեծնան գայլ կը լինեն եւ գուցէ առաջին անգամ ձեր արիւն ծծեն։ Էդ բան ես չեմ մտածեր, այլ կը մտածեմ միայն բարիք մի անել, կը պատասխանէ բարեսիրտ եղնիկ, ի՞նչ անեմ, ես կաթ ունիմ, ձագ չունիմ, այս խեղճեր մայր չունին կաթի կարօտ են, պէտք է մայր լինիմ, հոգամ զիրենք։ Է՜, ճգնաւոր եղբայր, միթէ՞ մարդոյ ծնածներն ամէնք բարի կը լինին, եւ երբ մեծնան գայլէն աւելի չարագոյն չե՞ն։ Այս մի առակ է, Թոռնիկ, ուրիշ մի եղած բան պատմեմ քեզ, զոր ես աչքովս տեսայ, եւ դու տես թէ ինչպէս գթասիրութիւն երբեմն զմարդ ծայրայեղութեան կը տանի, գիտենք, թէ մարդ մարդոյ վերայ կամ ընտանի անասնոց վերայ գթալ սովորած է, բայց չենք տեսեր թէ մարդ գայլոյն գթութիւն անէ, որ միշտ ոչխարներ կը գիշատէ։

Հայրիկ, երբ Հովիւ ընտրուեցաւ Մշոյ վիճակին, Վարագէն Ս. Կարապետ երթալու ժամանակ, ես էլ հետն էի, գնացինք հասանք Զիարէթ գիւղ, որ քիչ հեռու է Գլակայ վանքէն։ Էդ գիւղի մարդիկ շատ պատիւ արին Հայրիկին, մեղրով սեր, մեղրով կարագ, խորոված գառն կերանք ու կերանք, էրնէ՛կ էն աւուր։

Ճաշէն յետոյ տեսանք էդ գիւղի կտրիճ երիտասարդներ մի ողջ գայլ բռնած են, բերնին ու ոտքերուն մէջ փայտ դնելով պիրկ կապած` էնպէս բերին ձգեցին Հայրիկին առաջ։ Է՜, Հայրիկ, ասին մեր բախշիշ տուր, այս միջոցին էդ խեղճ գայլ աչքեր դարձուց դէպի ի Հայրիկն, էն ժամանակ ես տեսայ որ Հայրիկին շատ դժար եկաւ, եւ շատ զգացուեցաւ, հարցուց թէ ո՞ւր տեղ բռնեցիք այս գայլ, ասին թէ գեղին մօտեր. եկեր էր պահուըտեր էր գոմին պատի մի քունջ, որ գիշեր ելնէր ոչխար գողնար ուտէր։ Հայրիկն ասաց. միթէ՞ ոչխար ձեզի համար հալալ է, գայլու համար հարա՞մ է. Աստուած գայլն էլ ոչխարին հետ ստեղծեր է եւ իւր ղըսմաթ տուեր է. դուք ազատ կերպով ոչխարներ կը մորթէք կուտէք, ի՞նչ կը լինի որ այդ խեղճ լեռան աղքատին էլ բաժին տաք, դուք զրպարտութիւն կանէք այս գայլուն վերայ, նա չէր եկեր ոչխար գողնալ, այլ լսեր էր թէ գեղ խաչ օգնեա մատաղ գայ, եկեր էր մատաղ ուտելու. ո՞վ գիտէ քանի՞ օր անօթի մնալով ուժէ ինկած, հազիւ ինքզինք ձգեր է գեղն, դուք վրան հասնելով բռներ էք, եւ որպէս թէ մեծ քաջութիւն արած էր, բախշիշ կուզէք։ Մեծ բախշիշ կուտամ ձեզ, տարէք գեղէն դուրս արձակեցէք խղճ գայլ, թող երաթայ իւր բանին։ Այս որ լսեցին գեղացիք, սկսեցին մռմռալ իրարու հետ, ծօ մարդիկ, էդ Հայրիկ հովիւ եկած է մեր երկրին` մեր ոչխարներ գայլերո՞ւն պիտի տայ, մեք հազար ճորով գայլ մի բռնեցինք, նա կասէ արձակեցէք։ Հայրիկն այս տրտունջն լսելով` սկսեց իւր գայլու առակներ։ Մտիկ արէք գիւղացիք, ձեզ մի առակ խօսիմ։ Մի գայլ եօթն օր եօթ գիշեր սարեր ձորեր շրջելով բան մի չինկաւ ձեռք, տեսաւ որ անօթի պիտի մեռնի, ասաց ուշիկ ուշիկ երթամ մօտի գեղն, գուցէ Աստուած մի ղըսմաթ տայ ինձ։ Խեղճ գայլ խելամաղ իրիկուան մութին կը հասնի մի գիւղ, մի գոմի պատի տակ կը կծկուի։ Էդ գոմի պատի ճեղքէն գայլ դէպ ի ներս կը նայի, որ ճրագներ կը վառուին, ոչխարներ կը մորթուին, շներն էլ մի կողմ շնթռկած եւ աչքերնին տնկած իրենց բաժինին կսպասեն։

Այստեղ գայլուն սիրտ դառնացաւ եւ սկսեց ինքնին ասել, է՜, անիրաւներ, այդ բան եթէ գայլն անէր, ի՞նչ վայնասուն կը հանէիք. դուք, հովիւներ շներով բրերով զայն պիտի հալածէիք, ես արդ զրկուած ու նուազած աչքով կը դիտեմ ձեր այդ արածներն, գայլու անուն ելած է, ոչխարներ դուք կուտէք, դուք յիրաւի կերպարանքով մարդ էք, այլ բարքով մարդագել էք, դուք չէք տեսնար այն մեր դրացի մարդագելեր, որոնք խումբով կը յարձակին եւ ձեր ոչխարի հօտեր պլու անելով կը տանեն, ձեր եւ ձեր շներու քաջութիւն միայն խեղճ գայլերու վերայ կը փորձէք, որոնք շատ սակաւապէտ եւ ձեզմէ աւելի խղճմտանք ունին։

Գայլու այս գանգատն ու դատաստան շատ իրաւացի է, սիրելի գիւղացիք, գայլերն էլ պիտի ապրեն աշխարհիս վերայ, դուք կուզէք նոցա սերունդ հատցունել, պէտք է գիտնաք որ գայլեր ձեզ համար շատ օգտակար են, եթէ գայլերուն ահ չը լինի, դուք երբէք ձեր ոչխարներ չէք պաշտպաներ։

Հայրիկին առակ եւ այս խօսքեր բաւական դպաւ գեղացւոց սրտին։ Երիտասարդներ ասին, Հայրիկ, ինչպէս կերեւայ` դուք շատ կը գթաք այս կապուած գայլուն վերայ. մեք քո խաթեր համար կարձակենք ազատ կը թողունք, մեր բախշիշ տուր։ Առին զբախշիշ, խաբեցին զՀայրիկ, խեղճ կապուած գայլն տարին գեղէն դուրս, շներ թող տուին վերան խեղդեցին, գայլու փոստիկ հանին։ Շատ լաւ արին գիւղացիք, Հայրիկ ելր է ներողութեան ճառ կը կարդայ գեղի ոչխար ուտող գայլուն։

Այս պատմութիւն արի քեզ, Թոռնիկ, բայց դու զգոյշ կաց, ճիշդ խրատ առնելու օրինակ չէ. միայն պատմեցի քեզ, որ լաւ հասկընաս թէ գթասիրութիւն որչա՞փ կը տիրէ մարդոյն սրտին վերայ, որ պատառող գազան անգամ խնայել կուզէ։

Հապա մեր ընտանի աշխատաւոր անասուններ ո՞րչափ արժանի են մե գթասիրութեան։ Խստասիրտ եւ անողորմ են այն երկրագործներ, որ անասուններ չարչարելով տանջելով հաց կը վաստկին. սորա համար է որ այնպիսիներ կուշտ հաց չեն ուտեր, միթէ՞ անասնոց աղաղակն ու հեծեծանք չի հասներ երկինք, դու մի կարծեր թէ անասուններ իբրեւ ոչինչ եւ չքոտի գումարուած են Աստուծոյ առաջ։ Դու դե՞ս կարդացեր Յովնան մարգարէի գիրք. Տէր Աստուած ամբարիշտ Նինուէացւոց խնայած ժամանակ անասնոց էլ խնայեց հաւասար այնչափ տղայոց, որ չգիտէին աջն ու ձախն։

Խիստ կը գորովիմ Թոռնիկ, գութս կը շարժի, երբ կը տեսնամ, որ մեր գիւղական մշակ ժողովուրդ շատ անխիղճ եւ անխնայ կը վարուի իւր ընտանի լծկան անասնոց հետ, միշտ խարազանակոծ կը տանջէ, այնպէս որ անմռունչ անասնոց քամակներու վերայ հարուածոց գծեր շերտ-շերտ կերեւան։ Եթէ Բաղամու խօսուն իշու պէս Աստուած հրաշքով բանար անասնոց լեզուն, ի՞նչ աղաղակ ու գանգատ պիտի բառնային մարդոց անգթութեան համար։ Այլ միթէ նոր անմռունչ հեծութիւն ու բառաչն մի աղաղակ չէ՞։ Հնձող մշակին զրկանաց բողոքն կը հասնի երկինք, մշակին աշխատակից զրկեալ հարուածեալ անանսոց բողոք երկինք չի՞ հասներ։

Երբեմն կը տեսնամ, խեղճ անասուն ուժաթափ լինելով լուծն ի վզին այնպէս ակօսն մէջ կը թաւալի, տես դու էն ժամանակ որչա՞փ խարազան պիտի ուտէ, հարուածին չը տոկալով` ճարահատ կը կանգնի, քիչ մի տեղ կերթայ եւ դարձեալ կը թաւալի։ Անգութ հերկագործ չի մտածեր` պահ մի թողում այդ խեղճ անասուն, թող երթայ արածայ հանգստանայ եւ ապա բերեմ լծեմ։ Անգութ մարդիկ էլ կան, որ խարազանի կամ դալար ճիպոտի տեղ, չոր փայտ կը գործածեն. էն ժամանակ ոչ միայն կաշին ու միս, այլ եւ ոսկորներ անգամ կը ջախջախուին անլեզու անասնոց։

Ձիապան կամ իշապան մարդիկ եւս չարաչար կը վարուին այդ բեռնատար անասնոց հետ, երբեմն ծանր բեռներ կը բառնան իրենց ուժէն վեր։ Եթէ պատահի որ խեղճ անասուն բեռան տակ ճարահատ լինելով նստի, կամ դիպուածով իյնայ, ի՞նչ ըանեն, գիտե՞ս. անգթաբար կը ծեծեն բեռան տակ, որ ծանրութեան տակ ճնշուած անասուն ինքնին կանգնի, այս պատճառաւ թշուառ անասուն կը վտանգուի կամ մէջքէն եւ կամ ոտքէն։

Կը տեսնա՞ս, Թոռնիկ, թէ մարդոց անգթութիւն որչա՞փ կը ծանրանայ խեղճ անասնոց վերայ, պաշտպան ու փաստաբան չունի, միայն խիղճ ու գթասիրութիւն է անասնոց պաշտպան, այդ եւս շատ հազուագիւտ է մարդոց սրտին մէջ։

Հայրս կը պատմէր ինձ, Թոռնիկ, թէ ժամանակաւ մի կառավարիչ եղեր է ի Վան. էդ մարդ բնականապէս մեծ գթասիրութիւն ունէր անասնոց վերայ. եթէ տեսնար մի մարդ որ չարաչար կը վարուէր անասնոց հետ` իսկոյն կը պատժէր զայն եւ յանցանքին համեմատ զուարճալի պատիժներ կուտար։

Մի օր քաղաքէն ելնելով դէպի Արտամետու աւան կերթայ, կը տեսնայ որ երկու ձիապաններ մի աղբիւրն գլուխ հանգիստ նստած հաց կուտեն, իրենց ձիեր էնպէս բեռան տակ կեցած են, իսկոյն հրաման կանէ որ ձիերուն բեռներ վար իջեցնեն, էդ բեռներն էլ գարի են եղեր, ձիերու տոպրակներ բաւականին լեցնելով, կախել կուտայ ձիերու գլխէն, էդ բեռներն էլ մէկ-մէկ թակ մարդոց կռնակ կը դնէ եւ կասէ մինչեւ ձիեր իրենց գարին ուտեն, դուք էլ պէտք է ոտքի վերայ կենաք էդպէս։

Մի օր եւս քաղաքի դռնէն դուրս ելած ժամանակ, կը տեսնայ որ երկու մարդիկ մէկ ձիու վերայ նստած դէպ Այգեստան կերթան, աս բան կառավարչի աչքին շատ արտառոց կերեւայ, հրաման կանէ որ երկուքէն մէկն ձիէն վար իջնայ եւ իսկոյն կը ղրկէ բանտ. միւսին կասէ դու ծեր ես, քեզ խնայեցի, գնա լուր տուր ընկերիդ համար թէ բանտ տարին եւ տասն օր իւր պատիժ պիտի կրէ։

Մի օր դարձեալ քաղաքէն դուրս շրջած ժամանակ կը տեսնայ մի մարդ մի տոպրակ թեւին վերայ ձգած` կերթայ, բայց շատ կը զարմանայ, երբ այդ տոպրակէն կատուներու ձայներ կը լսէ, մօտենալով կը հարցնէ ի՞նչ կայ այդ տոպրակին մէջ, մարդն կը շուարի ժխտել, որովհետեւ կատուներու ձայներ կը լսուին. Աղա, կասէ, գող կատուներ են, պիտի տանեմ ձգեմ քաղաք։ Ա՛յ անպիտան մարդ, կասէ կառավարիչ, ես գողեր քաղաքէն դուրս կը հալածեմ, դու կատուներ քաղաք կը տանես։ Հրաման կանէ խեղճ կատուներ տոպրակէն դուրս կը հանեն եւ այդ տոպրակ անցունել կուտայ մարդուն գլուխ, մի ոստիկան ձեռքէն բռնելով դէպ ի բանտ կառաջնորդէ. էս խայտառակութիւն կը տեսնան անցնող դարձող մարդիկներ, միայն թէ գլխուն տոպրակի շնորհիւ չեն կարող ճանչնալ։ Իսկ ազատուած կատուներ ուղղակի դէպ ի տուն կը դառնան, լուր կը տանին տնեցւոց, թէ իրենց տէր բանտ տարին։

Բայց դու հարցո՛ւր, Թոռնիկ, թէ այդ գթասէր մարդ միայն չարչարուած անասնոց վերայ գութ ունէր եւ այդպէս անաչառ դատաստան կը տեսնար, չէ՞ նոյն գութ եւ անխտիր դատաստան զրկեալ մարդոց համար էլ ի գործ կը դնէր։

Այո՛, Թոռնիկ. երբ մարդ անասնոց վերայ գութ ունենայ, շատ բնական է, որ իւր համացեղ ընկերին վերայ աւելի եւս կզգայ եւ գթասիրութիւն կը շարժի։ Այլ ով գիտէ, աշխարհ է, գուցէ կան այնպիսի մարդիկ էլ, որ արտաքուստ բարեսիրտ ձեւանալով, կատուի դատաստան կը տեսնան, որպէս զի ցոյց տան թէ արդարասէր են, իսկ բողոքող զրկեալ մարդու դատաստան ի բաց կը թողուն։ Ինչպէս Քրիստոսի ժամանակ կեղծաւոր փարիսեցիներ ուղտն կուլ կուտային եւ մժղուկներ գինու երեսէն կը քամէին. այսինքն Աստուծոյ օրինաց արարդարութիւն զանց կանէին եւ փոքրիկ աննշան բաներն արդարութիւն կը համարէին։

Մարդիկ ըթ կարծեն, Թոռնիկ, որ դատաւոր Աստուած միայն զրկեալ մարդոց համար վրէժխնդիր կը լինի։ Ո՛չ. ես լսած եմ. եւ գրքերու մէջ եւս կարդացեր եմ, թէ անխօս անասնոց բողոքն եւս կը հասնի Աստուծոյ առաջ. եւ Աստուած դատաստան տեսնալով վրէժխնդիր կը լինի։ Ասորի սուրբ Եփրեմ խուրին ինքնին կը խոստովանի իւր տղայութեան յանցանք, որ դրուած է իւր վարուց պատմութեան մէջ։

Կասէ թէ ես պատանեկութեանս ժամանակ շատ ստահակ անհանդարտ եւ չարաճճի մի պատանեակ էի, մի օր դաշտի մէջ մի յղի կով տեսայ, որ նստած էր, պիտի ծնէր. ես քարաձգութեամբ հալածեցի խեղճ կով, չը թողի որ նա հանգիստ ծնէր իւր հորթիկ. այնչափ լարեցի ետեւէն, մինչեւ տարի անտառին մէջ։ Կովն իւր հորթ նետեց եւ շնչասպառ անկաւ գետին. մնաց այնպէս, գազաններ գիշեր կովն էլ հորթն էլ կեան։ Էգ կով մի աղքատի կով էր. բանը ծածուկ չը մնաց, իմացուեցաւ, տես տարին բանտ դրին. էդ բանտին մէջ ուրիշ յանցաւորներ էլ կային, որ իրենց մեղքեր իրարու կը պատմէին. մէկն կասէր ես մի անմեղ մարդ սպանեցի. միւսն կասէր ես մեծ վաճառական կողոպտեցի եւ զինքն սպանեցի եւ այլն։ Զիս էլ հարցուցին, տղա՛յ, քո մեղքն ի՞նչ է. ես պատմեցի կովու անցքը, օ՜, ասին, էդ էլ մե՞ղք է։ Վերջապէս ոճրագործ մարդոց դատաստան տեսնուեցաւ տարին կախեցին։ Իսկ իմ տղայութեանս խնայելով զիս մահապարտ չդատեցին, բայց լաւ մի ծեծելով արձակեցին բանտէն. յիրաւի քանի ամիսներ բանտին մէջ չարչարուեցայ։ Երբէք քուն չունէի. միշտ հալածեալ կովու պատկեր աչքիս առաջ կուգար։

Մտածեցի որ աղքատի կովու համար պէտք է յաւիտեան ապաշխարիմ. ուստի թողի տուն, հայր, մայր եւ ամէն ինչ ասի երթամ սար ճգնաւոր լինիմ, անգթութեան ու զրկանաց մեղքերս քաւիմ։ Եւ ես այս փորձանքով զգաստացայ եւ խելամուտ եղայ Աստուծոյ դատաստանին, որ անասնոց համար էլ վրէժխնդիր կը լինի, երբ մեք անգթութեամբ վարուինք անխօսուն կենդանեաց հետ։

Այս պատմութիւն թող խրատ լինի քեզ, Թոռնիկ, երբէք մտքէդ մի հաներ. եւ միշտ յիշէ Սուրբ Եփրեմի պատմութիւն եւ հալածեալ կովու դատաստան. գիտնալով եւ հաւատալով թէ Արդար Աստուած հաւասարապէս դատաւոր է ինչպէս մարդոյն` նոյնպէս եւ զրկեալ անասնոց։