Improving the Village People's ConditionԻ. Գիւղական ժողովրդի վիճակին բարւոքումն

It makes a man despair, Tornik, to look at the condition of the village people and the bitter, laboring life they lead. He turns it over in his mind and asks himself, can it really be possible for the lot of our plain-dwelling, land-working people to change? Can their life get better? Can they too begin, step by step, to move forward?

You have to understand, Tornik, that the condition of the world's nations and peoples never changes all at once. It happens in the natural order, by degrees. Progress started in the west, and it has only now come in at the eastern door. A long time will pass before it gets through that door and reaches our own country. Progress begins with the cities first, and only then draws near the villages. But the cities have only just begun their ABC. The primary schools have all been opened for the little children, who are still learning to read and write, with a little Christian teaching, a little arithmetic, and a little studying of the map of geography. And the child, who does not yet know the places around his own home, off he goes and lands in the capitals of America and China.

In the chief villages of Vaspurakan a start has already been made at opening primary schools, and the village children have begun, more or less, to learn their reading and writing. The village schools can only keep their terms in winter, because in summer the villager badly needs his ten-year-old boy. Who is going to graze the calves and the lambs? Let the little boys do the plow-boy's work. From spring to autumn, in every branch of the farming, the service a boy like that gives is worth four hundred dahekans in wages. Progress in our country is a newborn baby, and a great deal of time has to pass before it is baptized in the font of the school's enlightenment, grows day by day, and becomes a man. Do not imagine, Tornik, that the child of education grows as fast as the child a mother bears. Twenty years are enough for a natural birth to reach its full growth, but the growth of progress and education takes long centuries. Do you know how many centuries ago Europe started out, and how she has only now reached the level she stands at?

Still, it is a great piece of luck for the generation we live in, because Europe, with grinding labor and enormous sacrifice, leveled and opened that road of progress, made ready all the elements of learning and science, and set them out like a table in front of us. The word of the Gospel fits this luck well. "Others have labored, and you have entered into their labor."¹

So won't you say, Tornik, what do we need all that work and labor for now? Let's just sit down at the table, laid and ready, and eat.

That is very bad reasoning. Did you think the table was the tanapur, the yogurt soup, and the dinner our mistress of the house has cooked, so that we can pick up a spoon, sit down and eat? No. It will take great effort and great labor, long nights and hard discipline, before we can eat the bread of the table Europe has laid, because that bread grows in the field of the school. What do you say, Tornik? Shall we not plow, not sow, not tend the crop, not reap, not thresh, not grind the wheat, not knead the flour, not fire the tonir, the sunken clay oven, not bake the bread, and then sit down, without any of that sweat and labor, comfortably, at our ease, and eat our bread? You have heard in the Gospel that the sparrows are fed without plowing and without working for it.² Come now, you foolish Tornik. Have you never watched a sparrow work? Do you think that scrap of a bird has no hard labor of its own? Don't you see how it goes and comes a thousand times over to keep its brood alive, carrying straws to build the nest, laying its eggs, hatching its young, going back and forth without a stop, finding little worms and bringing them to the nestlings until their wings are grown? And then watch how hard it works to school its young, so they learn to fly.

Do you see it, Tornik? There is nothing in nature that does not work. Bird, beast, creeping thing, everything that lives and moves works to keep itself alive. And never mind the creatures of dry land. The fish of the sea and the countless swimming creatures of every kind in that watery world work and struggle just as hard to stay alive.

The speechless animals of the world learned it from nature once and for all. God the Creator brought them out of the school of His making already able to find their food and live, without lessons and without education.

But man, created a reasoning creature and ruler over all the animals, cannot get his bread without school and without education. Yes, the people of our country, ignorant and unschooled for the most part, do manage to get their daily food, in a bitter and grinding way, and they eat their bread in hardship and distress. But there is no possibility at all of their having even a little comfort in their lives. They cannot know the economy of their own lives, or how to run house and family with rule and order. They cannot know the ways of the world and the terms on which people live together, or say for certain what is good and what is bad, right and wrong, virtue and vice. They cannot tell, with any exactness, truth from falsehood, justice from injustice, honor from disgrace. And what matters most, they cannot know the Christian faith they profess, the supreme commandments of holy Scripture and the Gospel, and what a Christian's duties are toward God, toward his neighbors and his household, toward the church, toward the nation, toward the state. All these most necessary kinds of knowledge are what the schoolroom teaches us. So the first and fundamental condition for changing the present state of the village people is school and education. Now say it yourself, Tornik. To found a school you need a man, and along with the man, money. Where is the man, where is the money, and where is the trained schoolmaster? Out of the threshing floor, or out of the winepress?³ The state of the village people is plain enough already. They have no mind to think with, and they cannot so much as understand the word education. And suppose you say, let the townsman help, since all his trade and all his profit come by grace of the village people. Yes, the townsman. He cannot lend a hand with money for the education of the working people, and worse, his spirit is cold and indifferent even about the education of his own children. Here is an example close at hand, the famous city of Van. Ask how much the Vanetsi spends in a year on his schools. I will not talk about that. I will spare him. I will say only this much. For the most part the Vanetsi educates his boys and his girls on the paltry candle money and oil money vowed to the church. He is not in the habit of paying a school fee, and if you ask him for one he scowls. Press him, and he takes the boy out of school.

But Tornik, we do not need help from the townsfolk. Long life to the village people. They pay the state its dues, and they provide for all those guests coming and going. Can they not keep one plain schoolmaster, a man who would be satisfied with very little pay?

We have bread, we have butter, we have cheese and the other things that come from the milk. Our schoolmasters want very little. They will be content with zhazhik, the whey-curd of the village table. All that is needed is someone to take charge and set things in order, someone to urge the common people on and lead them onto the road of education. And whose sacred duty is that? First the diocesan Prelate's, and second the monastery vardapets'.⁴

But here is the pity of it, Tornik. Our Prelates nowadays have turned into a kind of political official. The real ministry of the church, the school, education, learning and the rest, has been laid on the shelf. And who is to blame for it, the people or the Prelate? Our judgment is that the Prelate is to blame, because he is a shepherd, a minister of the Gospel, and nothing else but a spiritual servant of Christ's church.

But look what has happened. The people have made their Prelate's spiritual office into a thing of the flesh. They do not ask the Prelate to open their shut eyes by a miracle so that they can see what there is in the world, or to heal the sicknesses of their souls. They ask one miracle and one only. Let the Prelate bless five loaves, the way Jesus did, and feed five thousand men.⁵ And so the hungry people's question of bread has beaten down God's word of life, the word the Prelate is there to preach and serve out. How pitiful the people's blindness is, Tornik. It makes them look more to blame than the Prelate. And yet who can pass judgment on them? The people are choked by the problems of staying alive and hemmed in by hardship, so they look to the Prelate for every remedy. Of course they look to him, as long as they are ignorant. They have no learning, they cannot speak for themselves, they do not know the law of the land, so naturally they take the Prelate for the go-between and the advocate of their cause.

So the matter comes back again, Tornik, to the monastery vardapets, who are free men. They carry a great obligation, and they owe it to the village people to work for them with complete self-devotion. Their work is to go from village to village, to preach, to teach, to speak in a plain, familiar way the people can follow, so that they grasp what a school means and what the education of their children means.

A visiting vardapet who does that will not only found village schools. He will educate the village's young men, the men in their prime, and even the worn-out old ones, whose schoolhouse is the church. Let the vardapet come often on his visits. Let him speak, go back over his sermons and the meaning of the Gospel he has read, explain, set out God's commandments, and lay the table of the word and the bread of life in front of the hungry people, so that they eat and are filled.

The village people are very old in the Christian life, but look at how they live now and you will see they have turned back into a newborn child at the breast, and the picture of their life is ignorance and rusticity. Their teeth have not come in yet, so solid food is not for them, meaning fine lessons and sermons. They need to be fed on milk, something they can taste with pleasure and digest. It is true that what a man learns in childhood is the best grounded and the firmest. I only wish I had had the luck to go to school as a boy and get a proper education myself. What I know, and what I am telling you in these lessons, I learned when I was already a grown man, and it does not come to much. Only by listening, and by reading books, have I come to know a little about the things of the world. You know, Tornik, that every book is a schoolmaster in itself to the man who reads it. The writers have died and gone, but the writing has stayed alive. There are books that never die. Thousands and thousands of years can pass, and they will still be talking to us.

I am writing these few lines, Tornik, so you understand that men well on in years can still learn their necessary lessons and be educated, provided the man teaching them gives himself to the work, tireless, always talking, never discouraged, persistent and patient. I saw the trial and the proof of it with my own eyes. Let me tell you about it, Tornik.

About twenty-five years ago, under the shelter of the church of Surb Lusavorich in Galata in Bolis,⁶ a new kind of educational undertaking was started. The man who started it was a fine, tireless, hardworking man named Ghazaros Kristostur. It is a great pity. He died two years ago, but he kept the work going without a break until the day he went into his grave. And what was the undertaking? A Sunday class for the education of the pandukht porters, men from the provinces living in exile for their bread. Yes, he opened it, and he made a success of it. You should have seen how, on Sundays and feast days, our pandukht brothers left the coffeehouse and the other places of amusement and poured into the classroom, and how Mister Kristostur, a schoolmaster without a salary, started them at the letter Ayb and gave out his plain lessons. He was no trained teacher, but he taught in a manner and style so easy that these porters, who were supposed to be thick-witted, took in everything he said without the least trouble. And in a short time our porters, rough peasants, turned into men who knew something. They learned a good deal of the Armenian language, grammar, the history of holy Scripture, Christian doctrine and lessons from the Gospel, arithmetic, calendar reckoning and the rest.

Do you know how this fruitful undertaking ended, Tornik? Once the porter had gotten the taste of learning and his mind had opened a little, he felt and recognized his own worth. He learned that a man is not a beast made to carry loads. God created man a prince, the ruler of the animals. So the porter threw the pack-saddle, the semer, off his calloused back and went and found work that suited his worth. Some of those porters even took posts as private clerks, and some went home to their own country and became schoolmasters in the village schools.

Gratitude obliges me to remember this and to say it. While I was in Bolis I went again and again to listen to that self-devoted man, and his lessons, above all the ones on counsel and morals, were a real education and a great benefit to the pandukhts of the provinces. God rest his soul, he was a preaching vardapet without cowl or crozier. He knew nothing about method. He had no orator's tongue, and he could not say a thing briefly, touch it once and move on. He would talk and talk, plowing away at the fallow ground of his porter pupils until he had broken it up, sown the grains of his lessons and bedded them in. Blessed be his memory, and may the Lord God pay that tireless laborer his wage.

I have told you this true story as proof, Tornik, so that you and the village people can be convinced that grown men too can be educated and can learn, provided there is a teacher who gives himself to the work, above all when he teaches and works at the same time and offers his own person to the people as an example.

And where are men like that? How rare they are for the peasant people. And where would they suddenly come from? Out of the desert, like John the Baptist?⁷ Or will the Lord God, in His care for His people, bring out a prophet from among the shepherds, out of the school of His grace, the way He once did for the people of Israel?⁸ As long as we have no settled, well-ordered training schools to raise learned and educated successors, the people's condition will stay exactly as it is.

The harvest is plentiful, but the laborers are few, Jesus says. Ask the Lord of the harvest to send out laborers into His harvest.⁹ We neither ask nor beg. And yet the Lord God, pitying our wretchedness of His own accord, does now and then bring out a small laborer, a visiting shepherd, for our harvests. Der Daniel vardapet is such a man, of the brotherhood of the monastery of Varag, who for ten years and more has shepherded, with complete self-devotion, not only our village of Archak but all the villages around it, near and far. His visiting feet knew no rest. He was forever on the move. That tireless laborer did more than sow the seed of the Gospel and speak moral counsel. He taught lessons in village farming as well, in a style so plain, so clear, so easy to follow that we thick-witted peasants could take in every word of it. He built and established our school at Archak and at the same time arranged revenues to keep it going, and in many other villages too he built churches and founded schools. Daniel vardapet's own life was altogether plain, and he wanted very little. He ate at the peasant's table, which usually meant tanapur and madzun, our curdled yogurt, and he ate it without a word of complaint, and he would say, for a man in orders this is enough and more than enough. His spirit was free of the love of possessions and clear of the disease of greed. He had pity in him. His heart went out to the wretched, and he liked giving better than taking. He had a steady will. Whatever he set his hand to, he worked to carry forward with an unflagging spirit. He was not bound by prejudice, and though he had no great learning and no widely cultivated mind, he had a real gift for the progress of the times. In the end, Daniel vardapet was the one visiting shepherd the village people had, and that is why the people loved him, and why he loved the village people even more.

If only the church had more self-devoted laborers like that for our plentiful harvests. Then you would see, Tornik, how the condition of the village people would change and improve.

That brings these general lessons to an end. Now the time has come for me to speak, and to tell you the thing that concerns your own life in particular, and our family.

Մարդ յուսահատ կը լինի, Թոռնիկ, երբ կը տեսնայ գիւղական ժողովրդի վիճակ, եւ նորա վարած դառնաշխատ կեանք. ինքնին մտածելով կասէ, միթէ կարելի՞ է, որ մեր դաշտաբնակ երկրագործ ժողովուրդին վիճակ փոխուի, կեանքն բարւոքի եւ ինքն եւս սկսէ ոտն առ ոտն յառաջդիմել։

Պէտք է գիտնաս, Թոռնիկ, որ աշխարհիս ազգերու եւ ժողովրդոց վիճակը յանկարծ չի փոխուիր, այլ բնական կարգով ու աստիճանաւ կը լինի։ Յառաջդիմութիւն արեւմուտքէն սկսեց, դեռ նոր մտած է արեւելեան դուռը. շատ ժամանակ պէտք է, որ այդ դռնէն ներս մտնելով գայ հասնի մեր աշխարհն։ Յառաջդիմութիւն նախ քաղաքներէն կսկսի եւ ապա կը մօտենայ գիւղերուն։ Բայց քաղաքներ դեռ նոր սկսած են այբ ու բեն. բոլոր նախակրթարաններ բացուած են մատաղ մանուկներու համար, որ դեռ կարդալ - գրել կը սորվին. քիչ մի եւս քրիստոնէական դասեր. քիչ մի հաշուել. եւ քիչ մի եւս աշխարհագրութեան խարթայի վրայ կը նային. մանուկ դեռ իւր շրջապատի տեղեր չը գիտցած, դէ՜, Ամերիկայ եւ Ճենաստանի մայրաքաղալ կը հասնի։

Վասպուրականի մէջ գտնուած գլխաւոր գեղերու մէջ արդէն ձեռնարկուած է նախակրթարաններ բանալ. փոքր ի շատէ սկսած են գեղացի մանուկներ կարդալ ու գրել սորվել։ Գիւղական դպրոցներ միայն ձմերան կրնան պարապիլ, իսկ ամրան գիւղացիի դաս տարեկան մանուկ իրեն համար շատ պիտանի է. որթիկներ ու գառներ ո՞վ պիտի արածայ, թող այդ փոքրիկ տղերք հօտաղութիւն կան, մշակութեան ամէն բաներու մէջ գարունէն մինչեւ աշուն նորա ըրած ծառայութիւն չորս հարիւր դահեկանի վարձուց հաւասար է։ Մեր աշխարհի մէջ յառաջդիմութիւն, դեռ նոր ծնած մի երեխայ է, տակաւին շատ եւ շատ ժամանակ պէտք է, որ նա դպրոցի լուսաւորութեան աւազանին մէջ մկրտուի, օրըստօրէ զարգանայ եւ մարդ լինի։ Չկարծես, Թոռնիկ, որ կրթութեան երեխան այնպէս շուտ կը մեծանայ, ինչպէս մայրերու ծնած զաւակ. բնական ծնունդի զարգացման համար եթէ միայն քսան տարի բաւական է, իսկ յառաջդիմութեան եւ կրթութեան զարգացումն երկար դարերու կը կարօտի։ Եւ գիտես դու թէ քանի՞ դարերէ յառաջ Եւրոպան սկսեց եւ այսօր հազիւ հասաւ այս աստիճանին։

Սակայն մեր ժամանակի սերունդին համար մեծ բախտ է. վասն զի Եւրոպան տաժանելի աշխատութեամբ մեծամեծ զոհողութեամբ այդ յառաջդիմութեան ճամբան հարթեց ու բացաւ բովանդակ ուսման եւ գիտութեան տարերք պատրաստեց, ինչպէս սեղան մի դրաւ մեր առաջ։ Աւետարանին խօսք շատ յարմար է այս բախտին. «Այլք վաստակեցին եւ դուք ի վաստակս նոցա մտիք»։

Չասե՞ս ուրեմն, Թոռնիկ, այլ եւս ի՞նչ պէտք է մեզ աշխատութիւն, վաստակ, նստինք այդ պատրաստուած սեղանին վերայ եւ ճաշակեմք։

Այդ շատ սխալ դատողութիւն է. դու կարծեցիր որ մեր տակտիկնոջ եփած թանապուր եւ ճա՞շն է այդ սեղան, որ դգալն առնելով նստինք ուտենք։ Ո՛չ, բազում ջանք, բազում վաստակ, բազում տքնութիւն եւ ճգնութիւն պէտք է, որ մենք կարենամք Եւրոպային պատրաստած սեղանին հացն ուտել. զի այդ հացը` դպրոցի անդաստանին մէջ կը մշակուին։ Դու ի՞նչ կասես, Թոռնիկ, չվարենք, չցանենք, չդարմանենք, չհնձենք, չկասենք, ցորեն չ»աղանք, ալիւր չշաղենք, թոնիր չվառենք, հաց չթխենք, առանց այսչափ քրտնաթափ աշխատութեան` նստինք այնպէս դիւրութեամբ ու հանգիստ հա՞ց ուտինք։ Դու լսեր ես Աւետարանէն, որ ճնճղուկներ առանց վարելոյ, վաստակելոյ կը կերակրուին։ Է՜, ապո՛ւշ Թոռնիկ, դու երբէք չե՞ս նկատեր ճնճղկան աշխատութիւն, այդ նկուն թռչնիկ միթէ իւր չափով ճգնութիւն չունի՞. չե՞ս տեսնար, որ նա իւր սերունդ պահպանելու համար հազար անգամ կերթայ կը դառնայ շղիկներ բերելով իւր բոյն կը շինէ, ձու կածէ, ձագեր կը հանէ, անդադար կերթայ կուգայ, փոքրիկ որդեր գտնելով` ձագերուն կը բերէ, մինչեւ թեւիկներ բուսնին, դու տես էն ժամանակ թէ որչա՞փ կաշխատի կրթութիւն տալ իւր ձագերուն, որ թռչտիլ սորվին։

Կը տեսա՞ս, Թոռնիկ, բնութեան մէջ բան մի չիկայ, որ չաշխատիր, թռչուն, անասուն, սողուն, ինչ որ կենդանի եւ շարժուն է, կաշխատի իւր կեանք պահպանել. թող ցամաքային կենդանիներ, ծովու ձկներ եւ բիւր տեսակ լողական կենդանիներ այդ ծովային աշխարհին մէջ կ»աշխատին ու կը տքնին դարձեալ իրենց կեանք պահպանելու։

Տիեզերքի մէջ անխօսուն կենդանիներ ի բնութենէ մի անգամ սորված են, ստեղծող Աստուած իւր արարչագործութեան դպրոցէն այնպէս դուրս հանեց, որ այդ անբան կենդանիներ առանց ուսնելու եւ կրթուելու կարենան իրենց կերակուր ճարել ու ապրել։

Բայց մարդ` որ բանաւոր կենդանի ստեղծուած, եւ կիշխէ բոլոր կենդանեաց վերայ, նա առանց դպրոցի, առանց կրթութեան կարող չէ իւր հաց հայթայեթլ։ Թէպէտ մեր աշխարհի ժողովուրդ, որ ամենամեծ մասով տգէտ եւ անուս է, դառն ու տաժանելի կերպով իւր օրական պարէն կը հայթայթէ, տառապանօք եւ նեղութեամբ կուտէ իւր հաց. բայց երբէք կարելի չէ, որ նա գոնէ փոքր է շատէ բարեկեցիկ կեանք ունենայ, գիտնայ իւր կեանքի տնտեսութիւն, տուն եւ ընտանիք կարգով կանոնով կառավարել, գիտնալ աշխարհի բաներ, մարդոց կենցաղավարութեան պայմաններ, գիտնայ տիրապէս լաւն ու վատ. բարին ու չար, առաքինութիւն եւ մոլութիւն։ Գիտնալ ստուգապէս, որոշել ճշմարտութիւնն եւ ստութիւն, արդարութիւն եւ անիրաւութիւն, պատիւ եւ անարգանք։ Եւ որ մեծն է գիտնալ նա եւ իւր պաշտած քրիստոնէական կրօն, Ս. Գրոց եւ Աւետարանի գերագոյն պատուէրներ, թէ ի՞նչ են քրիստոնէի պարտիքներ թէ՛ առ Աստուած, թէ առ ընկերս եւ թէ առ ընտանիս, առ եկեղեցին, առ ազգն, առ տէրութիւն։ Ահա այս ամէն ամենակարեւոր հմտութիւններ դպրոցի կրթարան կուսուցանէ մեզ։ Ուստի գիւղական ժողովուրդի արդի վիճակ փոխելու համար` առաջին ու հիմնական պայմանն դպրոց եւ կրթութիւն է։ Ասա դու, Թոռնիկ, կրթարան հաստատելու համար մարդ պէտք է, եւ մարդոյն հետ դրամ. ու՞ր մարդ, ու՞ր դրամ եւ ու՞ր կրթիչ մանկավարժ, եւ կալո՞յ թէ ի հնձանէ։ Արդէն գիւղական ժողովրդի վիճակ յայտնի է. նա միտք չունի, որ մտածէ եւ ոչ իսկ կրթութիւն բառ կարող է հասկնալ. եթէ ասես թող քաղաքացին օգնէ, զի գիւղաւան ժողովրդի շնորհիւ կը լինի իւր ամէն առեւտուր եւ շահ։ Այո, քաղաքացին ոչ թէ նիւթապէս կարող չէ ձմեռն տալ, օգնել մշակ ժողովրդի կրթութեան, այլ բարոյապէս եւս նորա ոգին ցուրտ եւ անտարբեր է նոյն իսկ իւր զաւակներու կրթութեան համար։ Ահա օրինակ մեզ մօտ է անուանի Վան քաղաք, հարցուր թէ Վանեցին տարեկան ո՞րչափ գումար կը ծախսէ իւր դպրոցներու համար, այդ չեմ խօսիր, կը խնայեմ, միայն այսչափ կասեմ, որ Վանեցին մեծ մասամբ իւր մանուկներ եւ աղջիկներ եկեղեցւոյ նուիրուած դուզնաքեայ մոմագնով եւ իւղագնով կը կրթէ. կրթութեան համար թոշակ տալու սովորած չէ, եւ թէ ուզես` կը խոժոռի, եթէ ստիպես` տղան դպրոցէն կը հանէ։

Բայց Թոռնիկ, մեզ չէ պիտոյ քաղքցոց օգնութիւն, շէն մնայ գիւղական ժողովուրդ, նա տէրութեան պարտքեր կուտա, այնչափ երթեւեկող հիւրեր կը հոգայ, միթէ կարող չէ՞ մի պարզ մանկավարժ պահել, որ շատ քիչ թոշակով կը բաւականանայ։

Մեք հաց ունիմք, իւղ ունիմք, պանիր ունիմք եւ այլ կաթնեղէն բաներ. մեր վարժապետներ շատ սակաւապետ են, ժաժկով անգամ գոհ կը լինին։ Միայն թէ հոգացող, կարգադրող հեղինակ պէտք է, որ յորդորէ, առաջնորդէ ռամիկ ժողովրդին դէպ ի կրթութեան ճանապարհ։ Ո՞ւր է այդ սեպուհ պարտիք, նախ վիճակաւոր Առաջնորդին եւ երկրորդ վանական վարդապտնորն։

Այլ աւա՜ղ, Թոռնիկ, մեր արդի Առաջնորդներ` գիտես թէ մի քաղաքական պաշտօնեայ դարձած են. բուն եկեղեցւոյ պաշտօնէութիւն, դպրոց, կրթութիւն, ուսումն եւ այլի բարձի թողի եղած են։ Այս բանիս համար, ո՞վ է մեղաւոր, ժողովո՞ւրդ թէ Առաջնորդ։ Մեք այնպէս կը դատենք, որ Առաջնորդն է մեղաւոր, վասն զի` նա մի հովիւ է, Աւետարանի պաշտօնեայ է, եւ սոսկ մի հոգեւորական սպասաւոր է Քրիստոսի եկեղեցւոյն։

Բայց տես դու, ժողովուրդն իւր Առաջնորդին հոգեւորական պաշտօն մարմնացուցած է։ Նա չի պահանջեր Առաջնորդէն, որ իւր փակուած աչքեր հրաշքով բանայ եւ տեսնայ, թէ ի՞նչ բաներ կան աշխարհի վերայ, կամ իւր հոգեկան հիւանդութիւններ բժշկէ. այլ մի միայն մը հրաշք կը խնդրէ, որ Առաջնորդ Յիսուսի պէս` հինգ նկանակն օրհնէ եւ հինգ հազար մարդ կերակրէ։ Եւ այսպէս, քաղցած ժողովրդի հացի խնդիրն յաղթահարած է Աստուծոյ կենաց բանին, որոյ քարոզիչ մատակարար Առաջնորդն է, որչա՜փ ողբալի է, Թոռնիկ, ժողովրդին անգիտակցութեան վիճակ, որով այնպէս կ թուի, որ ինքն աւելի մեղաւոր է քան Առաջնորդ։ Այլ ո՞վ կարող է դատել զինքը, երբ ժողովուրդ իւր կեանքի խնդիրներով խեղդուած եւ անձկութեան մէջ պաշարուած, ամէն ճար Առաջնորդէն կը յուսայ։ Այո՛, պիտի յուսայ, քանի որ ժողովուրդ տգէտ է. ուսումն չունի, խօսել չ»գիտէ, երկրիս օրէնք չ»գիտէ, անշուշտ նա իւր դատին միջնորդ, փաստաբան` Առաջնորդ կը ճանչնայ։

Ուրեմն, Թոռնիկ, բան կը մնայ դարձեալ վանական վարդապետներուն վերայ, որոնք ազատ վիճակ ունին։ Մեծ պարտականութիւն ունին նոքա եւ երախտապարտ են գիւղական ժողովրդին համար ամենայն անձնուիրութեամբ աշխատել, այցելել գիւղէ ի գիւղ քարոզել, ուսուցանել, պարզ ու ընտանեկան ոճով խօսել այնպէս, որ հասկնայ ժողովուրդ եւ կարենայ ըմբռնել դպրոցի նշանակութիւն, մանուկներու կրթութիւն։

Այս կերպով այցելու վարդապետ ո՛չ միայն կը յաջողի գիւղական դպրոցներ հաստատել, այլ նա կը յաջողի նաեւ գիւղի երիտասարդներ, այրական հասակով մարդիկնե եւ նոյն իսկ հնացած ծերուկներ կրթել, որոց կրթարան եկեղեցին է։ Եթէ վարդապետ յաճախէ իւր այցելութիւն, խօսի, կրկնէ իւր քարոզներ, կարդացած Աւետարանի միտքեր, բացատրէ, ցոյց տայ Աստուծոյ պատուէրներ, կենաց բանին ու հացին սեղան այնպէս պատրաստել ու դնել քաղցած ժողովրդին առաջ, որ նա ուտէ ու լիանայ։

Գիւղական ժողովուրդ թէպէտ քրիստոնէական կեանքի մէջ շատ ծեր է, բայց իւր արդի կեանքը նկատելով, նա մի նորածին կաթնկեր երախայ դարձած է, նորա կեանքի պատկեր տգիտութիւն եւ ռամկութիւն է։ Նորա ատամներ դեռ բուսած չեն եւ պէտք չն նորա համար հաստատուն կերակուրներ, այսինքն նուրբ դասեր եւ քարոզներ. նորա համար միայն կաթնեղէն սնունդ պէտք է, որ նա կարենայ քաղցրութեամբ ճաշակել ու մարսել։ Իրաւ է, որ մանկութեան ուսումն շատ հիմնաւոր եւ հաստատուն է։ Երանի՜ թէ ես էլ բախտ ունենայի` մանուկ հասակով դպրոց մտնայի ու կանոնաւոր կրթութիւն ստանայի, ինչ որ գիտեմ եւ ինչ որ կը խօսեմ քեզ այս դասերը, չափահաս հասակէս սկսեալ սորված եմ, որ շատ դուզնաքեայ բաներ են, զի միայն լսելով եւ գրքեր կարդալով փոքր ի շատէ հմտացած եմ աշխարհի բաներուն։ Գիտե՛ս, Թոռնիկ, ամէն մի գիրք, մի-մի վարժապետ են կարդացողի համար. գրողներ մեռեր գնացեր են, գիրն կենդանի մնացեր է, կան այնպիսի գրքեր, որ անմահ են. թէ անցնին հազար-հազար տարիներ` դեռ պիտի խօսեն մեզ հետ։

Այս մի քանի տողեր գրելով` հասկցունել կուզեմ քեզ, Թոռնիկ, որ հասակ առած մարդիկ կարող են փոքր ի շատէ կարեւոր դասեր սորվել ու կրթուել, միայն թէ այդ դասախօս` պէտք է լինի մի անձնուէր մարդ, անձանձրոյթ, մշտախօս, անյուսահատ, յարատեւող ու երկայնամիտ։ Սորա փորձն ու ապացոյց` ես աչքովս տեսայ, պատմեմ քեզ, Թոռնիկ։

Աստի գրեթէ քսան եւ հինգ տարի առաջ, Պօլսոյ Ղալաթիոյ Ս. Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ հովանեաց տակ կրթութեան մի նորօրինակ ձեռնարկութիւն եղաւ։ Այդ բանին սկզբնաւորող հեղինակ Ղազարոս Քրիստոստուր անուն մի պատուական անխոնջ աշխատասէր մարդ էր, ափսո՜ս. նա մեռաւ երկու տարի առաջ, բայց իւր ձեռնարկութիւն անընդհատ շարունակեց մինչեւ ի գերեզման։ Եւ ի՞նչ էր իւր ձեռնարկութիւն - Կիրակնօրեայ մի լսարան բանալ` պանդուխտ բեռնակիրներու կրթութեան համար։ Այո՛, բացեց ու յաջողեցաւ, տեսնայիր դու կիրակի եւ տօն օրեր, թողլով սրճարան եւ ուրիշ զուարճութեան տեղերն` մեր պանդուխտ եղբայրներ լսարան կը թափէին. պարոն Քրիստոստուր անթոշակ վարժապետ այբէն սկսելով իւր պարզ դասեր կաւանդէր։ Նա մանկավարժ չէր, բայց անպիսի դիւրին ոճով ու եղանակաւ կուսուցանէր դասերը, որ այդ թանձրամիտ կարծուած բեռնակիրներ ամենայն դիւրութեամբ կըմբռնէին նորա ասածներն։ Եւ ահա փոքր շրջանում` մեր բեռնակիրներ, գռեհիկ շինականներ բանգէտ դարձան։ Սորվեցան բաւական հայերէն լեզուն, Քերականութիւն, Սուրբ գրոց պատմութիւն, Քրիստոնէական վարդապետութիւն եւ Աւետարանի դասեր, Թուաբանութիւն, տօմարական հաշիւներ եւ այլն։

Դու գիտես, Թոռնիկ, ի՞նչ եղաւ այս արդիւնաւոր ձեռնարկութեան վախճանը. երբ բեռնակիր մարդ ուսման ճաշակն առաւ, փոքր ինչ զարգացաւ նորա միտքն, նա զգաց ու ճանչցաւ իւր արժանիք, գիտցաւ թէ մարդն անասուն չէ, որ բեռ կրէ, Աստուած զմարդն իշխան ստեղծեր է, որ անասնոց վարիչ լինի։ Ուստի բեռնակիր ձգեց համետ (սէմէր) իւր բրտացած քամակէն, գնաց իւր արժանիքին համեմատ գործելու պարապեց։ Այդ բեռնակիրներ մինչեւ անգամ մասնաւոր գրագրութեան պաշտօններ ընդունեցին, ոմանք եւս իրենց հայրենիք դառնալով` գիւղական դպրոցներու մէջ մանկավարժ եղան։

Երախտապարտ եմ յիշել ու խոստովանել, որ Պօլիս եղած ժամանակ` շարունակ կերթայի այդ անձնուէր մարդոյ մտիկ անելու, մանաւանդ իւր խրատական եւ բարոյական դասեր շատ կրթիչ ու օգտակար էին գաւառացի պանդուխտներուն համար։ Հանգուցեալ հոգին մի անվեղար, անգաւազան քարոզիչ վարդապետ էր. նա չգիտէր մեթոտ, կամ ճարտասան լեզու գործածել, կամ համառօտ ու հարեւանցի կերպով ասել, անցնել. այլ այնչափ կը խօսէր, այնչափ կը վարէր բեռնակիր աշակերտներուն կորդացած երկիր, մինչեւ խրխրէր նոցա միտքն, ցանէր ու տեղաւորէր իւր դասերու հատիկներ. իւր յիշատակն օրհնեա՜լ եղիցի, եւ Տէր Աստուած հատուցանէ այդ անխոնջ մշակին վարձք։

Այս ճշմարիտ իրողութիւն իբրեւ ապացոյց` պատմեցի քեզ, Թոռնիկ, որպէս զի դու եւ գիւղական ժողովուրդ համոզուինք թէ` չափահաս մարդիկ եւս կարող են կրթուել, կարող են սովորել, միայն թէ անձնանուէր ուսուցանող լինի, մանաւանդ երբ ուսուցանէ եւ միանգամայն գործէ եւ իւր անձն իբրեւ օրինակ` ընծայէ ժողովրդին։

Եւ ո՞ւր են այդ անձեր, եւ ո՞րչափ հազուգիւտ են շինական ժողովրդին համար, եւ ո՞ր տեղէն պիտի լինին դոքա յանկարծ, անապատէ՞ն պիտի գան Յովհաննէս Մկրտչի նման, կամ Տէր Աստուած հոգալով իւր ժողովուրդ` հովիւներէն մարգարէ՞ պիտի հանէ իւր շնորհաց դպրոցէն, ինչպէս կը հանէր երբեմն իսրայէլի ժողովրդին համար։ Քանի որ հաստատեալ բարեկարգ կրթարաններ չունիմք, որ ուսեալ եւ կրթեալ ժառանգաւորներ հասնին, այսպէս կը մնայ ժողովրդին վիճակ։

Հունձք բազում եւ մշակք սակաւ, կասէ Յիսուս։ Աղաչեցէք զտէր հնձող, որ հանցէ մշակ ի հունձս իւր։ Մեք ոչ կաղաչեմք եւ ոչ կը խնդրեմք, ինքնին Տէր Աստուած գթալով մեր խեղճութեան վերայ, երբեմն փոքրիկ մշակ, այցելու հովիւ կը հանէ մեր հունձերուն համար, ինչպէս Տէր Դանիէլ վարդապետ միաբան Վարագայ վանից, որ տասն տարիներէ ի վեր ամենայն անձնանուիրութեամբ կը հովուէր ոչ միայն մեր Արճակ գիւղն, այլեւ բոլոր մօտակայ եւ հեռաւոր շրջակայ գիւղեր նորա այցելութեան ոտք հանգիստ չէր գիտեր, այլ անդադար կը շրջէր. այդ անխոնջ մշակ ոչ միայն Աւետարանի սերմեր կը ցանէր, բարոյական խրատներ կը խօսէր, այլ եւ գիւղական տնտեսութեան դասեր եւս կաւանդէր. այնպէ՜ս պարզ, յստակ, ու հասկանալի ոճով, որ մեք թանձրամիտ շինականներս կարող էինք ըմբռնել նորա ամբողջ խօսքեր։ Նա շինեց ու հաստատեց մեր Արճակու դպրոց, եւ միանգամայն նորա յարատեւութեան համար եկամուտներ կարգադրեց, նոյնպէս ուրիշ շատ գեղերու մէջ եկեղեցիներ շինեց, դպրոցներ հաստատեց։ Դանիէլ վարդապետին կեանք բոլորովին պարզ եւ սակաւապետ էր, նա կը կերակրուէր շինականի սեղանէն, որ սովորաբար թանապուր եւ մածուն էր, անտրտունջ կուտէր եւ կասէր, Կրօնաւորին համար` այսչափս բաւական եւ շատ է։ Իւր ոգին առընչասէր էր եւ ազատ ագահութեան ախտէն։ Գութ ունէր, կը գորովէր խեղճերուն վերայ. կը սիրէր տալ` քան առնուլ. նա ունէր մի հաստատուն կամք, ինչ որ սկսէր ձեռնարկել` անվհատ ոգւով կաշխատէր յառաջ տանել. նախապաշարման կապէ արձակուած էր. նա թէեւ չունէր այնչափ ուսումն եւ ընդարձակ զարգացած միտք, բայց շատ ընդունակ էր ժամանակի յառաջդիմութեան։ Վերջապէս Դանիէլ վարդապետ միակ այցեու հովիւ էր գիւղական ժողովրդին համար, սորա համար ժողովուրդ զինքը կը սիրէր եւ ինքն եւս աւելի կը սիրէր գիւղացի ժողովուրդ։

Երանի՜ թէ շատնային եկեղեցւոյ այսպիսի անձնուէր մշակներ մեր առատ հունձերուն համար. դու տեսնայիր, Թոռնիկ, էն ժամանակ թէ ինչպէս գիւղական ժողովրդին վիճակ կը փոխուէր ու կը բարւոքէր։

Վերջացնելով այս ընդհանուր դասեր, ժամանակ եկաւ պիտի խօսիմ եւ յայտնեմ քեզ ա՛յն բան, որ առանձին քո կեանքին եւ մեր գերդաստանին կը վերաբերի։