Tornik's WeddingԻԱ. Թոռնիկին հարսնիք

Well, Tornik, I have grown old, and your mayrik has grown old too. Who is going to be master and mistress of this house, to earn for it and keep it? So let me give you the good news. The time has come for you to marry. You are past twenty now, I think, and you know the old patriarchal custom of the villagers. They marry their children early, so that the house will have workers coming up in it.

You can see there are only the two of us, and that we run the whole farm with hired laborers. Wouldn't it be better to have workers from our own household as well?

Never mind that, Tornik. Your mayrik and I both want to see your crown and your psak¹ before we die. That is the one thing grandfathers and fathers and mothers want, to see their children and their children's children, who are the fruit of God's blessing. When God blessed our first parents, Adam and Eve, He said, "Increase and multiply, and fill the earth."² But our house is empty, Tornik. There is not one child in it for me to pet and to love. The joy and the gladness of a family come from those dear, tender little ones. Children are a house's natural musicians. They play, they chatter, they cry, they laugh. The small living things are always in motion and never keep still. And what a delight it is for parents who love their children to see them ringed around the table, as David says, "Your children like young olive shoots around your table."³

You know, Tornik, that marriage is a law God laid down to keep the human race going. If you do not marry, the name of Papik's house and our family will be wiped out. You have to marry, build up our family life, and keep the line of the house alive.

It is true that a townsman thinks long and hard about marriage, but the peasant is not in the habit of thinking about it, even when he is as poor as a man can be. We have a saying about that. They tell of a poor villager who had nothing but one little donkey. One day, talking things over with his wife, he says, look, our boy has come of age. How are we going to marry him? And since mothers are the keener and the quicker to get their children married, which is only natural, she answers her husband, let us sell the donkey and marry the boy. Ah, what are you saying, woman? Don't you know that little donkey is our one hope and our whole support? We have no plowing and no sowing. I load brushwood on him, take it to the city, and sell it. That donkey is the only way we find our daily food. Oh, man, you think too much. God is merciful. Let us marry the boy, and God will give him his bread. And who knows, the luck of our house may turn, and instead of a donkey we may find ourselves owning a horse.

God be praised, Tornik, our house is full of good things, and we have no need to sell a donkey or a buffalo. Everything we want is at home. We will kill that great ox of ours, set the harisa⁴ boiling, and let the whole village eat. Do you remember which ox I mean, Tornik? One day when you were at the gutan, our great ox-plow, you said, Papik, the furrow is running crooked. And I told you, I know, Tornik. The crooked furrow comes from our ox. You do not know the ways of the world yet. Dumb oxen are not the only ones that bend a furrow crooked. Think how many men there are who crook the furrow, whose work and whose lives never run straight at all. It is because of those crookers of furrows that the world's business goes crooked. I will not tell you, my simple Tornik, how many furrow-crookers there are in this village alone. Now, by killing our ox, we are rid of the plague of the crooked furrow. Let us pray God to rid us of the plague of crooked men.

I know, Tornik, that you are talking to yourself inside your head. Papik has sat down to make a speech about my wedding, he says the wedding dinner is ready and all the rest of it, but he has not said where my wedding clothes are, or who the girl is that is promised to Tornik.

You foolish Tornik. Don't you remember, in the very first of my lessons, that I told you I had brought a suit of good broadcloth back from Stambul, and that I have kept it in the chest to this day? That will be your bridegroom's outfit. Only, once the wedding is over, you must take it off, lay it back in the chest, and wear it on feast days alone. You are a working farmer. Trousers of homespun shal are what suit you.

As for the girl you are promised to, let me tell you now and set your mind at ease. You know Murat hamban, the headman of our village. He is the one who will be our marriage-kin. His is a patriarchal house, and the whole family are good, harmless people. Headman Murat has a daughter of marriageable age named Shushan, a very modest girl, a good housekeeper and a hard worker, and you have surely seen her often enough. Our village families were alafranga long before Frankland was,⁵ because the life of the village people is what survives of the old patriarchal life.

There. Now you know all of it. Perhaps it had never crossed your mind, because you are a simple, straight-thinking boy, and Papik's sharp eye was always watching over you. Now get moving, Tornik. Whatever I tell you, do it quickly. There are only six days left. On Monday morning, in our village church, in front of the holy altar, facing the Liturgy, with the Gospel and the cross, the mystery of your crowning will take place. Send word today to Mkho the naghara-drummer and Mrdo the zurna-piper.⁶ You know that a village wedding of ours has no flavor without them. And now take our big donkey and two wineskins, Tornik. Go quickly to the village of Shahpaz, to that friend of ours, buy twelve litras⁷ of wine, and bring it back. But make sure they mix no water into the wine. The people of Shahpaz are not simple like us. Living close to the townsfolk, they have learned to adulterate. And what are the poor souls to do? When the townsman piles the interest higher, they mix water in too, when it is wine they are handing over instead of interest.

That reminds me. Let me tell you something to wonder at, Tornik. One day at the end of autumn I went to the Prelacy of Van, and I found a case going on there between a townsman and a villager. I sat down and listened. The townsman had brought a little jug of wine. He filled a cup and handed it to the Prelate. Holy Father, he said, drink this and tell me. Is it wine, or is it water? The Prelate tasted it. Brother, he said, it looks as though a good deal of water has been mixed into this. Then the usurer of a townsman told his story. I have so many thousand dahekans out on loan to such and such villagers, he said, and that villager who is in my debt brings me flour sometimes, and sometimes shira, the grape-must, instead of the interest, and I take it against the interest account. This autumn he brought me fifty litras of must, and in all innocence I filled my jars with it. You must understand, Holy Father, I am a man who loves his wine, and I could not wait for the must to finish fermenting so that I could drink the new wine. I kept going to look at the jars, and I saw they were not working. What is this? I said. New wine has to ferment. And then I found out what a simpleton I had been. The peasant had cheated me and mixed water into the must. I am no scholar, but this much I know. Watered must does not ferment. That is my complaint, and I beg you, Father Prelate, to see my case judged straight.

The villager was called in, and he began with this confession. I mixed no water in, he said. It may be that the water mixed itself in, because the water of the channel runs under the wall of our must-house, and we have a drain-hole there for washing the must-house out. It happened to be open, and the water ran into the must-pit. You tell it well, my son, said the Prelate, but you are not telling it straight. If the water had run in by itself, all the must would surely have turned to water. But the water in this wine has been mixed in by measure. And leave that aside. If you knew such an accident had happened, why did you take watered wine to your agha?

Holy Father, I would die for your soul. Listen to me, let me confess my sin honestly, and I beg you to judge honestly too.

Last year I brought the agha fifty litras of flour. I had weighed the flour myself beforehand. You know that the weighing-stones in the villages are a good deal heavier than the city's stones. We did that on purpose, knowing that when our goods go to the city they always come out short. And what did our agha do? He fetched some shapeless lump of a stone in from the yard, set it on the balance, and told me, this is one litra. You know how quickly a simple peasant believes a townsman. The agha began to weigh the flour, and he weighed it heavy, and heavier still, and there you are. His crooked balance brought my flour out five litras short. For the love of God, agha, I said, my flour is a full fifty litras. No, he said. Would I cheat you? That is what he said, and he counted it as forty-five. That shameless robbery sat like a pain in my heart, and I could not forget it. I made up my mind to get the same back out of the agha, so I mixed water into the must. And I did right, because our agha waters his wine anyway, so that it will not go to his head.

There, Father Judge. I have confessed my sin with an honest heart. Now make your judgment with an honest mind. Which of us is guilty, the agha or I? The one thing I am guilty of is that I did not bring the matter of the flour before your court, because I know from experience that when a townsman and a peasant go to law, the townsman wins the case. Who does not know that? And you know the reasons for it perfectly well, Holy Father. What more can I say?

Do you see, Tornik, how the villagers' eyes are beginning to open, slowly, slowly? But I have a warning for you, Tornik. Don't take this story as your model and copy the clever villager, setting fraud against fraud, because that goes flat against God's commandment. And there is this too. Once you learn to cheat, it becomes a trade with you, and a habit. Then you will not only be trying to trick the man who cheated you. You may very well deal the same way with an honest man. Better to take the wrong and the loss yourself than to wrong another man and do him harm. And better still, stay awake, keep your eyes open, and neither cheat nor be cheated.

I know, Tornik. Here I am giving you advice, and inside your own head you are saying, Papik has forgotten all about our wedding. From the wine question he has spun off another question, and he is making long, long speeches over my head. No, Tornik, no. A man about to marry needs a great deal of advice. Did you think your old Papik was rambling, and had forgotten the great matter of the wedding? No. Today is Saturday, you have brought the wine and delivered it, and everything is ready.

Tonight is the aghpanstum, the bridegroom's eve. All the young men of the village will gather, take the new bridegroom into the middle of them, and play and laugh and celebrate until it is light. Tomorrow is Sunday, and all the people of the village, great and small, men, wives, brides, girls, old women, with their little ones, will fill our wedding house. That is how a village wedding works. The door stands open. It is no townsman's wedding, where they shut the door and keep things so quiet that the mice in the rafters never hear of it.

This evening, toward dark, we go for the bride, I and all the great hambans of the village. We will bring the bride and set her down in the house. She will sit veiled on the takht, the raised divan, with the harsnkuyr, the wedding-sister, beside her like a guardian angel.

When the sexton strikes the kochnak⁸ in the dark before dawn, we will go to church, all of us together with the neighbors. And believe me, the church is a paradise of Adam for you, where God has come down. He will set your crown on you and bless it by the priest's hand. Think of it this way. Until today you had been asleep in your life, and now suddenly you wake, you open your sleep-heavy eyes, and a new Eve, a Shushan-lily, has blossomed at your side. The priest puts hand into hand and says, "He took the hand of Eve and gave it into the right hand of Adam,"⁹ and the rest of it. And in your own mind you say what our great forefather said, "This at last is bone of my bones and flesh of my flesh,"¹⁰ and the rest. The priest will read the other prayers of the mystery over you. He will take promises from your mouth and from the bride's, the whole people will stand as witness, and by God's written law the two of you will be bound to each other so fast that death alone can undo it. No hand in the world can untie it. Jesus made the Father's bond faster still in His Gospel, and said, "What God has joined together, let no one separate."¹¹

When the crowning is over we come out of the church, and then the rejoicing takes its turn. The zurna and the naghara strike up and cry the news to the world like a town crier. Tornik and Shushan are married, and today is their wedding feast. Our brave young men begin the dry-stick play. Eh, Tornik, instead of the old steel shield, each of them winds his aba cloak or his short jacket around one arm, and two by two they fence all the way home. In front of the door they kill a sheep. That is a matagh, a votive offering, for the long sunlit days of the bridegroom and the bride.

It comes back to me here, Tornik, so let me tell you. Forty years ago, when Hayrik was getting married, I did what villagers do. I took a butter-cake, some roasted meal and a yearling lamb, and went to the wedding. When Hayrik the bridegroom was coming home from church, it came into my head all at once to make my lamb a matagh in front of him. I set the lamb on the ground to kill it. Hayrik called out from the back of his horse, do not kill it, do not kill it. But Papik had been drinking that day. His head was turned. He had become a crooked peasant. I drew the knife, the blood spurted, and then I was sorry, because I saw Hayrik's eyes fill, and he began to cry like a boy. They brought him down from the horse and took him into a room, where he was badly shaken and wept, and the wedding house turned into a house of mourning for him. From that day I understood how much tenderness Hayrik has for animals. And who filled his heart with so much compassion? He confesses it himself, in one of the dedications of his Discourse of the Cross. It was his teacher, his late uncle, Khachik agha Khrimian.¹² And who had filled that man's heart? The Gospel, which he read constantly. He knew no other book.

Now it is dinner time. The hour of the wedding harisa has come, and the wedding guests are hungry. Spread the felts and let them sit down, children, great and small, rich and poor. There is no upper rank and no lower here. This is Papik's house. Great mistress of the house, give the order to ladle the harisa into the big matrat bowls, bring them, and set them on the table. My dear neighbors and friends, all you people of the village, old Papik is making you a speech. Give me a cup of wine. Papik owes the first cup to the life of our sovereign, the king of this land, who provides for his faithful subject people, governs them and keeps them. Then let us drink to the life of our king Tornik, who is made a king today¹³ and will be a plowman tomorrow. And let us not forget the life of our bride Shushan, who is made a queen now, and tomorrow will be the house-building, hardworking bride of Papik's house.

That leaves the cup to your own lives, my dear wedding guests of the village. Thank you for honoring Papik's house and giving glory to my Tornik's wedding. I pray the same comes to your children and your grandchildren.

Now the harisa dinner is finished, and the wedding is finishing too. Out into the yard with you. Take your places in the motley gyond, the round-dance ring. Boys, fill that great stone mortar of ours with wine and set the big earthen jar on top of it. Then let the young men of our village ring themselves around the mortar, dance the round, and sing.

Long life to you too, my well-mannered village brothers. You have eaten the wedding meal, and now at the end you would like to eat my soul-meal as well? You are quite right to. Our learned men in the city suppose that peasants know nothing of philosophy. How natural your longing for my soul-meal is, since the soul-meal is always the natural sequel of the wedding meal. With the wedding meal people come into the world. With the soul-meal they go out of it. May God grant it as your kind wish would have it.

But Papik has advice for you, friends. Work with your own sweat, so that every day, at your own family table, you can eat your fill. Wedding meals and death's soul-meals do not fill a belly. Leave the soul-meal to the poor wretches, and above all to the priests, who are always waiting for your soul-meal, since you begrudge them their dues and do not pay them. To speak plainly, our priests live more off the dead than off the living.

Well, my dear wedding guests, the wedding is over, and the eating and drinking are done. The wineskins are empty. The mistress of the house sends word that there is no bread left in the trough and no butter in the jar. Only a little is left at the bottom of the harisa cauldron, and that is the poor people's share.

Now, if you please, come and kiss old Papik's hand, wish Tornik and Shushan long sunlit days, say your farewells, and go home to your houses. I know you have gone without sleep, and drunk deep as well. Look, you have drained that huge mortar of its wine. A man who goes home from a wedding, they say, is heavy-headed. Sleep soundly tonight, and in the morning, the moment the dark turns to light, out to the field, out to the field.

And think about this. If you do not work at the plowing and the sowing, and do not bring the field's yield home, you will not be able to crown your children when they are grown. Can there be a wedding out of an empty house? Papik prays that God will make your work fruitful and fill your houses with plenty, so that you too can hold weddings, see the crown and the psak of your sons and your grandsons, and be comforted.

There, Tornik. The wedding guests have scattered, and now it is just you and I, Mamik, and the new bride Shushan. One single grain has been added to the small number of our family. God has sown that one grain like a grain of wheat in our family field, and you will see, Tornik, how many child-grains spring up from that one mother-seed. One day you will see the house filled with boys and girls, who will open their mouths and cheep like fledglings and shout, Papo, bread, we want bread! People believe and say that the Creator gives every creature He has made its allotted portion. Yes, we believe it. But the Lord God first prepared the portion and the bread, and made man afterward. And that portion is this earth and this soil we live on, of which He said, work it and keep it. So without work, without labor, without plowing and sowing, there is no bread for a man, and no portion.

So get ready, Tornik. The season of the autumn gutan must not slip by. Tomorrow morning we go out to the field and start our work. Now take off those bridegroom's broadcloth clothes and put on your working trousers of shal. And let Shushan take off her wedding ornaments too, take the broom in her hand at Mamik's bidding, and set the house in order, sweep it, clean it, and put everything in its place. So, Tornik in the field and Shushan in the house. If they work, God gives bread.

Է՜, Թոռնիկ, ես ծերացայ, մայրիկդ էլ պառաւած է, ո՞վ պիտի լինի տանուտէր եւ տանտիկին, որ շահէ ու պահէ մեր տուն։ Աւետիս տամ քեզ, քո ամուսնութեան ժամանակ հասած է. կարծեմ քսան տարին անցուցիր, դու գիտես գիւղացւոց հին նահապետական սովորութիւն, որ իրենց զաւակներ շուտով կը կարգեն, որպէս զի տան աշխատաւորներ հասնին։

Դու կը տեսնաս ես եւ դու միայն ենք, մեր հողագործութիւն բոլոր վարձկան մշակներով կը կառավարենք. լաւագոյն չէ՞, որ տնէն եւս աշխատաւորներ ունենամք։

Թո՛ղ այս, Թոռնիկ, թէ ես եւ թէ մայրիկդ կը ցանկամք չմեռած` տեսնալ քո թագն ու պսակ։ Պապերու, Հայրերու եւ Մայրերու միակ ցանկութիւնն այս է, որ տեսնան իրենց զաւակներ եւ թոռներ, որոնք Աստուծոյ օրհնութեան պտուղներ են, զի Աստուած երբ օրհնեց մեր նախածնողներ Ադամ ու Եւայ, ասաց, աճեցէք ու բազմացէք եւ լցէք երկիր։ Բայց մեր տուն դատարկ է, Թոռնիկ, երեխայ մի չկայ, որ գգուեմ ու սիրեմ, ընտանեկան ուրախութիւն ու բերկրանք` այն սիրուն եւ քնքուշ մատաղ տղայոց վերայ է. տղայք տան բնական երաժիշտներ են, կը խաղան, կը ճլվլան, կուլան, կը ծիծաղեն. այդ կենդանի փոքրիկ էակներ, անդադար կը շարժին, հանգիստ չը գիտեն։ Որչա՞փ հրճուանք է որդեսէր ծնողաց համար, երբ նոքա սեղանին շուրջ կը բոլորին, ինչպէս կասէ Դաւիթ «Որդիք քո որպէս նորատունկ ձիթենւոյ շուրջ զսեղանով քով»։

Գիտե՞ս, Թոռնիկ, ամուսնութիւն Աստուծոյ հաստատած մի օրէնքն է` մարդկային սեռ պահելու համար. Պապկի տան անուն եւ մեր ընտանիք կը ջնջուի, եթէ դուք չամուսնանաք, եւ պէտք է որ ընդունիք կազմելով մեր ընտանեկան կեանքն ու գերդաստանի կենդանի պահէք։

Իրաւ է, որ ամուսնութեան համար քաղաքացին շատ կը մտածէ, բայց շինական ժողովուրդ սովորած չէ մտածել, թէեւ լինի յետին աղքատ։ Մեր մէջ առած մի կայ, կը պատմեն թէ` մի աղքատ գիւղացի, որ միայն մի իշուկ ունէր, մի օր իւր կնոջ հետ խորհելով կասէ, կը տեսնաս մեր տղան հասաւ, ի՞նչպէս կարգեմք։ Եւ որովհետեւ շատ բնական է, որ մայրեր աւելի հոգացող ու հակամէտ են իրենց զաւակ շուտով կարգելու, պատասխան կուտայ էրկան ու կասէ, էշը ծախենք ու տղան կարգենք։ Ա՜հ, ի՞նչ կասես դու, կնիկ, չ»գիտե՞ս մեր ումուտ - ապաւէն այդ իշուկն է, մեք վար ու ցան չունիմք, պտտուր ցախ բառնալով կը տանեմ քաղաք կը ծախեմ եւ այդ իշով միայն մեր օրական պարէն կը ճարեմք։ Ծօ՛, մարդ, դու էլ շատ կը մտածես, Աստուած ողորմած է. տղան կարգենք, նորա հացն Աստուած կուտայ, եւ գուցէ մեր տան բախտ բացուի, իշու տեղ` ձիու տէր լինիմք։

Օրհնեա՛լ է Աստուած, թոռնիկ, մեր տուն բարիքներով լի է, էշ կամ գոմէշ ծախելու պէտք չունիմք, ամէն բան տնէ է. մեր այն մեծ տահ եզը կը մորթեմք, հարիսայ կը դնեմք, թող գեղով ուտեն։ Կը յիշե՞ս Թոռնիկ, թէ ո՞ր եզն է. մի օր դու գութան արած ժամանակ ասիր, Պապիկ, ակօս ծուռ կերթայ, եւ ես ասի քեզ, գիտեմ, Թոռնիկ, ակօսին ծռութիւն մեզ եզնէն է. դեռ դու չգիտես աշխարհի բաներ, միայն անբան եզներ չեն, որ ակօս կը կծռեն, որչա՞փ ակօս ծռող մարդիկ կան, որոց գործն ու կեանք երբէք ուղղութիւն չունի. այդ ակօս ծռողներուն երեսէն է, որ աշխարհի բան ծուռ կերթայ։ չեմ խօսիր քեզ, միամիտ Թոռնիկ, նոյն իսկ մեր գիւղի մէջ որչա՞փ ակօս ծռողներ կան։ Հիմի մեր եզը մորթելով կազատուինք ծուռ ակօսի փորձանքէն, Աստուած աղաչենք, որ ազատէ զմեզ ծուռ մարդոց փորձանքէն։

Գիտեմ, Թոռնիկ, դու այժմ ինքնին կը խօսես մտքիդ մէջ թէ Պապիկ նստեր է իմ հարսնիքի ճառ կը խօսի. կասէ թէ հարսանեաց ճաշ պատրաստ է եւայլն. բայց չասիր թէ` ո՞ւր է իմ հարսանեաց հանդերձ, եւ ո՞վ է Թոռնիկին նշանած աղջիկ։

Ապուշ Թոռնիկ, չե՞ս յիշեր դու առջի գլուխ դասիս մէջ խօսեցայ քեզ թէ Ըստամպօլէն վերադառնալով մի ձեռք պատուական չուխայ լաթ ունէի, մինչեւ ցարդ սնտուկին մէջ պահած եմ, ահա այն պիտի լինի քո փեսայութեան հանդերձ. միայն թէ երբ հարսնիք լրանայ, պէտք է հանես դնես սնտուկ եւ միայն տօնի օրեր հագնիս, դու հողագործ աշխատաւոր ես, շալէ շալվար կը վայելէ քեզ։

Իսկ նշանածիդ համար խօսիմ քեզ, որ սիրտդ հանդարտ լինի. մեր գիւղի տանուտէր Մուրատ համբան կը ճանչնաս, ահա այն պիտի լինի մեզ խնամի, որոյ տուն նահապետական է եւ ամբողջ ընտանիք բարի եւ անվնաս մարդիկ են։ Տանուտէր Մուրատին մի աղջիկ կայ չափահաս Շուշան անուն, որ շատ պարկեշտ, տնարար եւ ժրագործ միաղջիկ է, եւ դու անշուշտ շատ անգամ կը տեսնաս զինքը, մեր գիւղական ընտանիք Ֆռանգստանէն առաջ ալաֆրանկայ են, վասն զի գիւղական ժողովուրդի կեանք հին նահապետական կեանքի մնացորդ մի պատկերն է։

Ահա իմացուցի քեզ ամէն բան. գուցէ քո մտքէն չէր անցներ, զի դու պարզամիտ եւ ուղղախոհ մի զաւակ ես. Պապկի սուր աչք քո վրան միշտ կը հսկէր, դու այժմ ժրացիր Թոռնիկ, ինչ որ կասմ` շուտով կատարէ, միայն վեց օր է մնացեր, յառաջիկայ երկուշաբթի առաւօտ մեր գիւղի եկեղեցու մէջ սուրբ սեղանին առաջ պատարագին դիմաց` աւետարանով ու խաչով քո պսակի խորհուրդ պիտի կատարուի։ Դու այժմէն լուր տուր նաղարաչի Մխօյին եւ զուռնաճի Մրդոյին. գիտես որ մեր գիւղական հարսնիք առանց այդ բաներուն համ չունի։ Առ դու այժմ Թոռնիկ, մեր մեծ էշ եւ երկու տիկ. գնա շուտ Շահպազի գիւղ մեր ծանօթ բարեկամէն տասներկու լիտր գինի առ եւ բեր, բայց նայէ որ ջուր չը խառնեն գինւոյն հետ. Շահպազեցիք մեզ պէս միամիտ չեն, քաղքցոց մօտ լինելով` խարդախել սովորած են. ի՞նչ անեն խեղճեր, երբ քաղքցին տոկոսն աւելի կը բարդէ, էնէոնք էլ ջուր կը խառնեն` երբ տոկոսին տեղ գինի տան։

Կարգ եկաւ, մի բան պատմեմ քեզ, որ զարմանաս։ Ես մի օր աշնան վերջ Վանայ Առաջնորդարան գնացի, տեսայ որ քաղաքացւոց եւ գիւղացւոց դատաստան կար։ Ես էլ նստայ մտիկ արի. էդ քաղքցին մի պողիկ գինի բերած էր, մի գաւաթ լեցուց տուաւ Առաջնորդին. Հայր սուրբ, ասաց, խմէ` տես, այս գինի՞ է թէ ջուր. համտես արաց Առաժնորդ` եղբա՛յր ասաց, կերեւի որ բաւական ջուր խառնուած է, պատմեց վաշխառու քաղքցին թէ ես այս ինչ գիւղացւոց վերայ այսքան հազար դահեկան դրամ ունիմ, էդ պարտապան գիւղացին տոկոսին տեղ` երբեմն ալիւր եւ երբեմն շիրայ կը բերէ եւ ես կընդունեմ ի հաշիւ տոկոսին. այս տարի աշնան յիսուն լիտր շիրայ բերաւ, ես էլ միամտութեամբ լցի կարասներս։ Գիտե՛ս, Հայր սուրբ, ես գինի սիրող մի մարդ եմ, անհամբեր կսպասեմ որ շիրան եռից իջնայ` նոր գինի խմեմ, յաճախ կերթամ կը նայեմ կարասներուն կը տեսնամ որ չեն եռար. ի՞նչ բան է կասեմ, նոր գինին անպատճառ պէտք է եռայ, յետոյ իմացայ թէ ի՞նչ պարզամիտ եղեր եմ, շինական զիս խաբած է եւ ջուր խառնած է շիրային հետ։ Ես գրոց մարդ չեմ. բայց իմացայ որ ջրախառն շիրան չի եռար։ Ահա այս է իմ բողոք, կաղաչեմ Հայր Առաջնորդ, իմ դատաստանս ուղիղ տես։

Կանչուեցաւ գիւղացին եւ նա առջի անգամ այսպէս խոստովանեցաւ, թէ ես ջուր չեմ խառնած, կարելի է որ ջուրն ինքնին խառնուած է, որովհետեւ մեր շիրախանայի պատի տակէն ջուր կանցնի էդ առուէն, ջրծակ ունիմք շիրախանէն լուանալու համար, պատահմամբ բացուած է եւ ջուր վազեր է շիրայի գուբին մէջ։ - Լաւ կը պատմես տղաս, բայց շիտակ չես խօսիր, ասաց Առաջնորդ. եթէ ջուրը ինքնին վազած է, անպատճառ բոլոր շիրան ջուր կը դառնար, բայց սա գինւոյ մէջ ջուրն չափով խառնուած է. թող այս. դու եէ գիտէիր որ այդպիսի փորձանք եղած է, ինչո՞ւ համար ջրախառն գինի բերիր քո աղային։

Հայր սուրբ, հոգւոյդ մեռնիմ մտիկ արա, որ մեղքս շիտակ խոստովանիմ եւ կաղաչեմ, որ դու էլ շիտակ դատաստան տեսնաս։

Անցեալ տարի ես յիսուն լիտր ալիւր բերի աղային, ես արդէն ալիւր կշռած էի, գիտէք որ գիւղերու կշեռքի քարեր բաւական ծանր են քաղաքի քարերու վերայ. մեք դիտմամբ այսպէս արած ենք, գիտնալով որ մեր բանր քաղաք կերթայ` միշտ պակաս կը հանեն, ինչպէս մեր աղան, բակի մէջէն մի անորոշ եւ կոշտ քար մի բերաւ դրաւ կշիռքն , ինձ ասաց թէ այս մի լիտր է. դու գիտես պարզամիտ շինականներ քաղքցւոց շուտ կը հաւատան. աղան սկսեց կշռել ալիւր եւ ծանր ծանր կշռեց, եւ տես դու, անիրաւ կշիռք հինգ լիտր պակաս բերաւ. Աստծու սիրուն ասի, աղա, իմ ալիւրս լման յիսուն լիտր է. - ո՛չ, միթէ ես քեզ անիրաւութի՞ւն կանեմ, այսպէս ասաց եւ քառասուն հինգ լիտր հաշուեց։ Այս անխիղճ զրկանք ինձի սրտի ցաւ եղաւ, չի կրցայ մոռնալ, միտքս դրի որ սորա փոխարէն աղայէն հանեմ, ուստի ջուր խառնեցի շիրային եւ լաւ արի, զի մեր աղան գինին ջրախառն կը խմէ, որ գլուխ չի բռնէ։

Ահա Հայր դատաւոր, մեղքս ուղիղ սրտով խոստովանեցայ, դու էլ ուղիղ մտքով դատաստան արա. ո՞վ է մեղաւոր, ե՞ս թէ աղան. միայն անոր համար մեղաւոր եմ, որ ալիւրի խնդիր Ձեր ատեանը չը բերի, զի փորձով գիտեմ, քաղքցին ու չինական երբ դատաստանի գան, ո՛վ չի գիտեր որ քաղքցին կը շահի դատը, եւ սորա պատճառներ դու լաւ գիտես, Հայր սուրբ, էլ ի՞նչ ասեմ։

Կը տեսնա՞ս, Թոռնիկ, որ գիւղացւոց աչքը աչքը սկսած է կամաց կամաց բացուիլ։ Բայց ես խրատ կուտամ քեզ, Թոռնիկ, մի՛ գուցէ դու էլ այս պատմութենէն օրինակ առնելով` հետեւիս ճարպիկ գիւղացւոյն, խարդախութեան դէմ խարդախութիւն գործ դնես, զի այդ շատ հակառակ է Աստուծոյ պատուէրին։ Թող այս, եթէ միանգամ խարդախել սովորիս, այլ եւս կը լինի քեզ այն արհեստ եւ ունակութիւն. էն ժամանակ դու ոչ միայն խարդախին դէմ նենգել կը ջանաս, այլ գուցէ նա եւ անխարդախ մարդոյն դէմն եւս այնպէս վարուիս։ Շատ է որ դու զրկանք կրես եւ վնասիս, քան թէ զրկես եւ վնաս տաս ուրիշին։ Բայց աւելի լաւագոյն է, որ արթուն եւ աչալուրջ լինիս, ոչ խաբես եւ ոչ խաբուիս։

Գիտեմ, Թոռնիկ. ես քեզ խրատ կը խօսիմ, այլ դու մտքիդ մէջ ինքնախօս կը լինիս, թէ Պապիկ մեր հարսնիքի խնդիր մոռցաւ, գինու խնդիրէն ուրիշ խնդիր հանեց, երկար-երկար ճառ կը խօսի գլխուս։ Չէ՛, Թոռնիկ, չէ՛, ամուսնացողին շատ խրատ պէտք է, կարծես որ ծեր Պապիկդ ծանծղեր է, գուցէ մոռցաւ հարսնիքի մեծ խնդիր։ Ո՛չ, այսօր շաբաթ է, դու էլ գինին բերիր հասուցիր, ուրեմն ամէն ինչ պատրաստ է։

Այս իրիկուն աղպանստում է, գեղի բոլոր նորահաս կըտրիճներ պիտի ժողուին, նոր փեսան իրենց մէջ առնելով` պիտի խաղան խնդան, ուրախութիւն անեն մինչեւ լոյս։ Առաւօտ կիրակի է, գեղի բոլոր ժողովուրդ մեծն ու փոքր, այր մարդիկ, կիներ, հարսներ, աղջիկներ, պառաւներ, իրենց ճժերովմեր հարսնիքի տուն պիտի լեցուին։ Գեղացւոց հարսնիք էսպէս կը լինի, դուռ բաց է, քաղքցւոց հարսնիք չէ որ դուռ փակեն հարսնիք անեն` մկներ առիքը չիմանան։

Էսօր իրիկուան մօտ հարսի հետ պիտի երթամք, ես եւ գեղի բոլոր մեծ-մեծ համբաներ։ Հարս պիտի բերենք իջուցենք տուն, քող գլխուն թախթին վերայ պիտի նստի, հարսնքոր իր մօտ էնպէս, ինչպէս պահապան հրեշտակ։

Ժամհար կոչնակ զարնելու պէս լուսումութիւն` եկեղեցի պիտի գնամք բոլոր հարեւաններով մէկ տեղ, դու այնպէս պէտք է հաւատաս, որ եկեղեցին քեզ համար մի Ադամայ դրախտ է, ուր իջած է Աստուած, ձեր պսակ պիտի դնէ եւ օրհնէ քահանային ձեռքով. դու էնպէս համարի թէ մինչեւ ցարդ կեանքիդ մէջ քնած էիր, յանկարծ կը զարթիս, քնաթաթախ աչքդ կը բանաս, որ մի նոր Եւայ Շուշան ծաղիկ բուսած է կշտիդ, ձեռք ձեռքի կուտայ քահանան ու կասէ. «Առեալ ըզձեռն Եւայի տուեալ ի յաջն Ադամայ» եւ այլն, դու եւս մտքիդ մէջ խօսիր մեր մեծ Պապկին պէս։ «Այս այժմ ոսկր յոսկերաց իմոց եւ մարմին ի մարմնոյ իմոյ եւ այլն։ Կսկսի քահանան ուրիշ խորհրդաւոր աղօթքներ կարդալ ձեր վրայ, ձեր ու հարսի բերնէն խոստումներ կանէ, բոլոր ժողովուրդ վկայ կը լինի. դուք Աստուածագիր օրէնքով էնպէս պինդ կը կապուիք իրարու հետ, որ միայն մահ կը քակէ. աշխարհի ձեռք կարող չէ քակել։ Յիսուս իւր Աւետարանով աւելի ամրապնդեց Հօր Աստուծոյ կապն եւ ասաց, թէ «Զոր Աստուած զուգեաց, մարդ մի՛ մեսնեսցէ»։

Պսակն աւարտելէն յետոյ` կելնենք եկեղեցիէն, էն ժամանակ կարգ կուգայ ուրախութեան, կսկսին զուռնան - նաղարան մունետիկի պէս ձայն կուտան աշխարհին թէ Թոռնիկ եւ Շուշան ամուսնացան, էս օր նոցա հարսանեաց տօն է, մեր կտրիճ երիտասարդներ կսկսեն չոր փետ խաղ. է՜, Թոռնիկ, հին պողպատէ վահանին տեղն` ամէն մէկ իւր ապան կամ կօռտիկ կը փաթթէ մի ձեռքին վերայ, երկու-երկու իրարու հետ կը խաղան մինչեւ ի տուն։ Դրան առաջ ոչխար կը մորթեն. էա մի մատաղ է փեսին ու հարսին արեւշատութեան համար։

Միտքս կուգայ այստեղ, Թոռնիկ, պատմեմ քեզ, քառասուն տարիէն յառաջ, երբ Հայրիկ կամուսնանար, ես էլ ինչպէս սովորութիւն է գիւղացւոց` իւղով բաղարջ, փոխինդ եւ մի գառնուկ առի գնացի հարսնիք. երբ փեսայ Հայրիկ եկեղեցիէն տուն կը դառնար, իսկոյն մտածեցի գառնուկս մատաղ անեմ իւր առաջ։ Գառնուկ գետին դրի որ մորթեմ, Հայրիկ ձիու վրայէն կանչեց, մի՛ մորթէք, մի՛ մորթէք. այ օր Պապիկ խմեր գլուխ դարձեր, ծուռ շինական եղեր էր. քաշեցի դանակ, արիւն ցայտեց, բայց փոշման եղայ, տեսայ որ Հայրիկի աչք լեցուեցաւ, նա սկսեց տղու պէս լալ. ձիէն իջուցին տարին սենեակ, ուր սաստիկ յուզուեցաւ ու լացաւ, հարսնիքիտու իրեն համար սգոյ տուն դարձաւ այն օրէն ես հասկցայ թէ Հայրիկ որչա՞փ գութ ունի անասնոց վերայ, եւ ո՞վ լեցուցեր նորա սիրտ այդչափ գորովով. ինքն կը խոստովանի այս բան իւր Խաչի ճառի մի ուղերձին մէջ, թէ իւր դաստիարակ հանգուցեալ հօրեղբայր Խրիմեան Խաչիկ աղան է, իսկ նորա սիրտն ո՞վ է լեցուցեր, -Աւետարան զոր միշտ կը կարդար եւ ուրիշ գիրք չ»գիտեր։

Այժմ ճաշու ժամ է, հարսնիքին հարիսային ժամանակ հասաւ, հարսնեւորներ անօթի են, ձգեցէք թաղիսներ` թող նստին. երեխան, մեծ ու պզտիկ, հարուստն ու աղքատ, վերի վարի կարգ չկայ, Պապիկի տունն է այս, մեծ տանտիկին, հրաման արա հարիսան լեցնեն մեծ-մեծ մաթրաթներով, բերէք դրէք սեղան։ Իմ սիրելի դրացի բարեկամ գիւղի բոլոր ժողովուրդը, ծեր Պապիկ ձեզ ճառ կը կարդայ, տուէք ինձ մի բաժակ գինի, Պապիկ պարտական է խմել նախ այս բաժակ մեր երկրին տէր թագաւորին կենաց համար, որ հոգայ, կառավարէ ու պահպանէ իւր հաւատարիմ հպատակ ժողովուրդ։ Խըմենք ապա մեր Թոռնիկ թագաւորին կենաց, որ այսօր թագաւոր է եղեր եւ վաղը` մաճկալ պիտի լինի։ Չմոռնանք նա եւ մեր Շուշան հարսին կեանք, որ այժմ թագուհի է եղեր, վաղ պիտի լինի Պապկի տան տնաշէն եւ ժրագլուխ հարս։

Մնաց ձեր կենաց բաժակ, սիրելի հարսնեւոր գեղացիներըս, շնորհակալ եմ որ պատուեցիք Պապկի տուն ու փառաւորեցիք Թոռնիկս հարսնիք։ Կաղօթեմ որ ազպէն ձեր զաւակներուն ու թոռներուն վերայ լինի։

Այժմ հարիսի ճաշ լըմնցաւ, հարսնիքն էլ կը լըմննայ. ելէք բակ, բռնեցէք ձեր ալաճակէօնտ. տղաք այդ մեր քարէ մեծ սանդ լի գինի լեցուցէք, հողէ մեծ կուռիկ վրան դրէք, թող սանդին շուրջ բոլորին, պար խաղան, երգեն մեր գեղի կտրիճներ։

Շատ ապրիք եւ դուք` իմ գեղացի քաղաքավար աղբարներս. հարսնիքի ճաշ կերաք, ի վերջոյ կուզեք իմ հոգեճաշն է՞լ ուտել։ Շատ իրաւունք ունիք. մեր քաղքցի գիտնականներ կը կարծեն որ` շինականք իմաստասիրել չըգիտեն, որչա՞փ բնական է ձեր հոգեճաշի տենչանք, վասն զի միշտ բնական հետեւանք է հարսնիքի ճաշին։ Հարսնիքի ճաշով մարդիկ կուգան աշխարհ, հոգեճաշով կերթան։ Աստուած թող էնպէս կամենայ, ինչպէս ձեր բարի ցանկութիւնն է։

Բայց Պապիկ ձեզ խրատ կուտայ, բարեկամներ, աշխատեցէք ձեր քրտինքով, որ ամէն օր ձեր ընտանեկան սեղանին վերայ լիապէս ճաշ ուտէք, հարսնիքի ճաշ, մահուան հոգեճաշ` փոր չեն կշտացներ։ Թողէք հոգեճաշ խեղճ աղքատներուն եւ մանաւանդ քահանաներուն, որոց իրաւունք զլանալով եւ չը տալով` միշտ ձեր հոգեճաշին կսպասեն. շիտակ խօսելով` մեր քահանայք մեռելներու շնորհիւ աւելի կապրին, քան թէ կենդանեաց։

Է՜, սիրելի հարսնեւորներս, հարսնիք աւարտեցաւ, ուտելու խմելու բաներն էլ լմնցա. գինու տկեր դատարկուեցան, տանտիկին լուր կուտայ թէ` տաշտին մէջ հաց չը մնաց, եւ ամանին մէջ իւղ. միայն հարիսի պղնձի մէջ տակուց մնացեր է, էն էլ աղքատներու բաժին է։

Այժմ ամենայն քաղաքավարութեամբ` եկէք ծերուն Պապկի ձեռք համբուրեցէք, Թոռնիկիս ու Շուշանին արեւշատութիւն մաղթեցէք եւ մնաս բարով ասելով` գնացէք ձեր տներ։ Գիտեմ, անքուն մնացիք եւ շատ էլ խմեցիք, տեսէք ահագին սանդի գինին պարպեցիք. հարսնիքէն գացող` կասեն թէ մահմուռ կը լինի. այս գիշեր հանգիստ քուն եղիք, առաւօտ մութ լուսնալուն պէս դէպ ի դա՜շտ, դէպ ի դա՜շտ։

Մտածեցէք, եթէ չաշխատիք վարուցանելով եւ դաշտի արդիւնք չ»բերէք տուն, ձեր հասած զաւակներ կարող չէք պսակել, միթէ դատարկ տնով հարսնիք կը լինի՞։ Կաղօթէ Պապիկ, որ Աստուած ձեր աշխատութիւն ադիւնաւորէ, եւ ձեր տներ բարութեամբ լեցնէ, որ դուք եւս հարսնիքներ անէք եւ ձեր որդիքներու եւ թոռներու թագն ու պսակ տեսնաք եւ մխիթարուիք։

Ահա՛ ոռնիկ, հարսնեւորներ ցրուեցան, մնացինք ես դու, մամիկ, եւ նորեկ հարս Շուշան. մեր փոքրիկ ընտանեկան թուոյն վերայ մի հատիկ աւելացաւ։ Աստուած այդ մի հատիկն իբրեւ մի ցորենահատ ցանեց մեր ընտանեկան անդաստանին մէջ, դու պիտի տեսնաս, Թոռնիկ, թէ այդ մի հատիկ մայրենի սերմէն, որչա՞փ մանկահատիկներ պիտի բուսնին. մի օր կը տեսնաս, որ տունն լցուած է լաճերով, աղջիկներ, որոնք թռչնոց ձագերուն պէս` ճիւճիւ ձայն հանելով, բերան բացած` պիտի աղաղակեն, պապօ՜, հա՜ց կուզենք, հա՜ց։ Իրաւ է, որ մարդիկ կը հաւատան ու կասեն թէ` Արարիչ Տէր իւր ստեղծածին գսմաթ կուտայ։ Այո՛, կը հաւատանք այդպէս, բայց Տէր Աստուած ղըսմաթ եւ հաց նախապէս պատրաստեց. եւ ապա մարդն ստեղծեց. եւ այդ գըսմաթ այս մեր բնակած երկիր եւ հողն է, որոց համար ասաց գործել ու պահել։ Ուստի առանց գործելու, առանց աշխատութեան, առանց վարուցանի մարդոյն համար ոչ հաց կայ եւ ոչ գըսմաթ։

Պատրաստուիր ուրեմն, Թոռնիկ, աշնան գութանի ժամանակ չանցնի, վաղն առաւօտ պիտի երթամք դաշտ սկսենք մեր աշխատութիւն։ Այժմ դու հան այդ փեսայութեան չուխայ լաթեր, հագիր մշակութեան շալէ շալվար. Շուշանն էլ թող իւր հարսանեկան զարդեր հանէ, մամկի հրամանով աւել ձեռք առնէ, տունն խորդէ, աւլէ, մաքրէ, ամէն բան իւր տեղ դնելով կարգադրէ։ Այսպէս, Թոռնիկ ի դաշտ Շոնշանն ի տան, եթէ աշխատին` Աստուած հաց կուտայ։